Κοινωνία και πολιτισμός του Βυζαντίου

Ο αυτοκράτορας: εκλεκτός του Θεού, αλλά όχι ασφαλής

Οι Βυζαντινοί ονόμαζαν τον εαυτό τους Ρωμαίους και το κράτος τους «βασιλεία των Ρωμαίων». Στην κορυφή του βρισκόταν ο βασιλεύς, ο αυτοκράτορας. Σύμφωνα με την επίσημη ιδεολογία, η εξουσία του προερχόταν από τον Θεό: ήταν ο εκπρόσωπός Του στη γη και η αυλή του έπρεπε να είναι είδωλο της ουράνιας τάξης. Γι' αυτό η ζωή στο Μεγάλο Παλάτι ήταν γεμάτη τελετές: πορφυρά ενδύματα, προσκύνηση, αυστηρή σειρά σε κάθε εμφάνιση.

Κι όμως, το Βυζάντιο δεν είχε νόμο διαδοχής. Ο νέος αυτοκράτορας έπρεπε να γίνει δεκτός από τη σύγκλητο, τον στρατό και τον λαό της Κωνσταντινούπολης, και να στεφθεί από τον πατριάρχη. Συνήθως ο γιος διαδεχόταν τον πατέρα, αλλά αν ένας αυτοκράτορας έχανε μάχες ή τη στήριξη της πρωτεύουσας, κάποιος άλλος μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο Θεός είχε αλλάξει γνώμη. Γι' αυτό οι ανατροπές ήταν συχνές: πολλοί αυτοκράτορες τυφλώθηκαν, κλείστηκαν σε μοναστήρι ή σκοτώθηκαν.

Η Εκκλησία και οι μοναχοί

Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν ο ισχυρότερος κληρικός της Ανατολής. Αυτοκράτορας και Εκκλησία έπρεπε, κατά την ιδεολογία της εποχής, να συνεργάζονται αρμονικά· στην πράξη οι αυτοκράτορες συχνά διόριζαν και καθαιρούσαν πατριάρχες, αλλά και οι πατριάρχες μπορούσαν να αντισταθούν σε έναν αυτοκράτορα.

Τα μοναστήρια ήταν παντού: στις πόλεις, στην ύπαιθρο, στα βουνά. Το 963 ο μοναχός Αθανάσιος, με τη στήριξη του φίλου του Νικηφόρου Φωκά, ίδρυσε τη Μεγίστη Λαύρα, το πρώτο μεγάλο μοναστήρι του Αγίου Όρους. Τα μοναστήρια δεν ήταν μόνο τόποι προσευχής: είχαν γη και χωρικούς που την καλλιεργούσαν, αντέγραφαν βιβλία και συντηρούσαν νοσοκομεία, γηροκομεία και ξενώνες.

Στην ύπαιθρο: οι χωρικοί

Οι περισσότεροι Βυζαντινοί — η συντριπτική πλειονότητα — ήταν χωρικοί και ζούσαν σε χωριά. Καλλιεργούσαν σιτάρι, αμπέλια και ελιές, έτρεφαν ζώα, και πλήρωναν φόρο για τη γη και για το σπίτι τους. Το χωριό ήταν και φορολογική μονάδα: αν ένας χωρικός έφευγε, οι γείτονές του μπορούσαν να κληθούν να πληρώσουν το μερίδιό του.

Υπήρχαν δύο βασικές κατηγορίες:

Οι πάροικοι δεν ήταν δούλοι: είχαν οικογένεια, σπίτι και δικαιώματα. Όμως η μετακίνηση πολλών ελεύθερων χωρικών σε αυτή την κατηγορία άλλαξε την κοινωνία και αδυνάτισε τον στρατό των θεμάτων.

Στην πόλη: έμποροι, τεχνίτες και συντεχνίες

Η Κωνσταντινούπολη ήταν η μεγαλύτερη και πλουσιότερη πόλη της χριστιανικής Ευρώπης. Εκεί κατέληγαν μετάξι, μπαχαρικά, γούνες, κρασί και σιτάρι. Το χρυσό βυζαντινό νόμισμα, το νόμισμα (ή σολδίο), κράτησε σταθερή την αξία του για πάνω από επτά αιώνες, και γινόταν δεκτό από την Ιταλία ως την Ινδία.

Οι τεχνίτες και οι έμποροι της Πόλης ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες (συστήματα): αργυροπράτες, μεταξουργοί, αρτοποιοί, κρεοπώλες. Τους κανόνες τους τους συγκέντρωσε, γύρω στο 912, το Επαρχικόν Βιβλίον, που πήρε το όνομά του από τον έπαρχο, τον αξιωματούχο που κυβερνούσε την πρωτεύουσα. Ο έπαρχος όριζε πού θα πουλά κάθε συντεχνία, με πόσο κέρδος, πότε θα αγοράζει πρώτες ύλες. Ο στόχος ήταν να μη λείψουν τα απαραίτητα, να μην ξεσηκωθεί ο λαός από την ακρίβεια και να εισπράττει το κράτος τους φόρους του.

Ένα προϊόν είχε ξεχωριστή θέση: το μετάξι, και ιδίως το βαμμένο με πορφύρα. Το κράτος είχε δικά του εργαστήρια και έλεγχε αυστηρά ποιος έφτιαχνε, ποιος φορούσε και ποιος αγόραζε τα ακριβότερα υφάσματα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Γράμματα και γυναίκες

Η μόρφωση ήταν πιο διαδεδομένη στο Βυζάντιο απ' ό,τι στη Δύση της ίδιας εποχής, αν και αφορούσε κυρίως τις πόλεις. Τα παιδιά μάθαιναν γράμματα διαβάζοντας τον Ψαλτήρα, και όσοι συνέχιζαν μελετούσαν γραμματική με τον Όμηρο. Στην Κωνσταντινούπολη λειτουργούσαν ανώτερες σχολές, όπως αυτή που οργάνωσε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ΄ τον 11ο αιώνα για το δίκαιο και τη φιλοσοφία, με δάσκαλο τον Μιχαήλ Ψελλό.

Οι γυναίκες ζούσαν κυρίως μέσα στο σπίτι, αλλά ο νόμος προστάτευε την προίκα τους και μπορούσαν να κληρονομούν και να έχουν περιουσία. Ορισμένες άφησαν μεγάλο έργο: η Κασσιανή τον 9ο αιώνα έγραψε ύμνους που ψάλλονται ως σήμερα, και η Άννα Κομνηνή, κόρη αυτοκράτορα, έγραψε τον 12ο αιώνα την «Αλεξιάδα», μια ιστορία της βασιλείας του πατέρα της. Και ορισμένες αυτοκράτειρες, όπως η Ειρήνη (797–802), κυβέρνησαν ως μονοκράτειρες.

Πού ανήκει;

Διάβασε κάθε στοιχείο και βάλ' το στον κόσμο όπου ανήκει.

Πού ανήκει;

Προσκύνηση μπροστά στον θρόνο

ΠαλάτιΕκκλησίαΎπαιθροςΑγορά της Πόλης

0 / 8

Η τέχνη του ψηφιδωτού

Το ψηφιδωτό φτιάχνεται από χιλιάδες μικρά κομμάτια, τις ψηφίδες, από πέτρα, μάρμαρο ή γυαλί. Για τα χρυσά σημεία ο τεχνίτης έβαζε ένα λεπτό φύλλο χρυσού ανάμεσα σε δύο στρώσεις γυαλιού. Οι ψηφίδες δεν στρώνονταν τελείως επίπεδα, αλλά με μικρές κλίσεις, ώστε το φως των κεριών να τρεμοπαίζει πάνω τους.

Μετά το τέλος της εικονομαχίας (843) τα ψηφιδωτά των ναών ακολούθησαν ένα σταθερό σχέδιο:

Οι μορφές κοιτάζουν μπροστά, με μεγάλα μάτια· το χρυσό φόντο δεν δείχνει έναν τόπο, αλλά το θείο φως, έναν κόσμο έξω από τον χρόνο.

Ψηφιδωτά σε έξι αιώνες

Πάτα ένα μνημείο για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε το μεγάλο κενό του 8ου αιώνα. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Άγιος Βιτάλιος, ΡαβένναΤέλος της εικονομαχίαςΗ Παναγία της Αγίας ΣοφίαςΌσιος ΛουκάςΝέα Μονή ΧίουΔαφνίΜονή της Χώρας

Άγιος Βιτάλιος, Ραβέννα · 547 μ.Χ.Ο Ιουστινιανός και η Θεοδώρα με την αυλή τους, σε ναό της βυζαντινής Ιταλίας.