Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κρίση, Κομνηνοί και Σχίσμα

Ο 11ος και ο 12ος αιώνας: το Ματζικέρτ, η ανόρθωση των Κομνηνών, οι Βενετοί έμποροι και το Σχίσμα.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §4.1.1, 4.1.2, 4.1.3

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί η αυτοκρατορία του 1025 βρέθηκε σε κρίση μέσα σε πενήντα χρόνια, και τι σήμαιναν το Μαντζικέρτ και το Μπάρι το 1071.
  2. Να περιγράφεις πώς οι Κομνηνοί ανόρθωσαν εν μέρει την αυτοκρατορία, με την πρόνοια, τη διπλωματία και τον πόλεμο, και γιατί η ανόρθωση έσπασε στο Μυριοκέφαλο.
  3. Να εξηγείς τι έδωσε το χρυσόβουλο του 1082 στους Βενετούς και τι έχασε το Βυζάντιο.
  4. Να περιγράφεις τις διαφορές που οδήγησαν στο Σχίσμα του 1054 και να διαβάζεις μια πηγή γι' αυτό.

Από την κορυφή στην κρίση (1025–1081)

Όταν πέθανε ο Βασίλειος Β΄, το 1025, το Βυζάντιο ήταν η μεγαλύτερη δύναμη του χριστιανικού κόσμου: από τη νότια Ιταλία ως την Αρμενία, με γεμάτα ταμεία και νικηφόρο στρατό. Πενήντα χρόνια αργότερα έχανε εδάφη σε όλα τα σύνορα. Πώς έγινε αυτό τόσο γρήγορα;

Οι αιτίες ήταν πολλές, και η μία έσπρωχνε την άλλη:

  • Αποστρατιωτικοποίηση. Οι κυβερνήσεις μετά τον Βασίλειο πίστεψαν ότι η ειρήνη ήταν εξασφαλισμένη. Παραμέλησαν τον στόλο, άφησαν να διαλυθούν σιγά σιγά οι στρατοί των θεμάτων, και επέτρεψαν στους αγρότες-στρατιώτες να πληρώνουν έναν φόρο αντί να υπηρετούν. Με τα χρήματα πλήρωναν ξένους μισθοφόρους.
  • Φόροι και εξεγέρσεις. Νέοι, βαρύτεροι φόροι από την κεντρική διοίκηση ξεσήκωσαν τους αγρότες των επαρχιών.
  • Πολιτική αστάθεια. Σε πενήντα έξι χρόνια, από το 1025 ως το 1081, ανέβηκαν στον θρόνο περισσότεροι από δέκα αυτοκράτορες και αυτοκράτειρες. Οι ευγενείς της πρωτεύουσας και οι στρατιωτικοί ευγενείς των επαρχιών πάλευαν για την εξουσία.

Και τότε εμφανίστηκαν νέοι εχθροί:

ΕχθρόςΑπό πούΤι έκανε
Σελτζούκοι ΤούρκοιΑνατολήτο 1071 νίκησαν τον βυζαντινό στρατό στο Μαντζικέρτ της Αρμενίας και αιχμαλώτισαν τον αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ Διογένη· μετά απλώθηκαν στη Μικρά Ασία
Νορμανδοίνότια Ιταλίατο 1071 πήραν το Μπάρι, την τελευταία βυζαντινή πόλη της Ιταλίας· μετά απείλησαν τις ακτές της Ηπείρου
Πατζινάκες, Ούγγροι, Σέρβοιβόρειαεπιδρομές και εξεγέρσεις στα Βαλκάνια

Διαβάζοντας μια πηγή

Παράδειγμα 1

Ένας χρονογράφος περιγράφει τον στρατό που πήγε στο Μαντζικέρτ. Τι μας λέει για τα αίτια της ήττας;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Οι Κομνηνοί (1081–1185)

Το 1081 ανέβηκε στον θρόνο ένας στρατιωτικός ευγενής, ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (1081–1118). Βρήκε την αυτοκρατορία να δέχεται επίθεση σε όλα τα μέτωπα: οι Νορμανδοί είχαν αποβιβαστεί στην Ήπειρο, οι Πατζινάκες λεηλατούσαν τα Βαλκάνια, οι Σελτζούκοι είχαν φτάσει ως τη Νίκαια, απέναντι από την Κωνσταντινούπολη.

Στο εσωτερικό οι Κομνηνοί στηρίχτηκαν στους ευγενείς, και πρώτα στο δικό τους μεγάλο σόι. Εφάρμοσαν τον θεσμό της πρόνοιας: ο αυτοκράτορας παραχωρούσε σε ευγενείς, ισόβια, τα έσοδα από αγροκτήματα και τους φόρους των χωρικών τους, και εκείνοι αντάλλαζαν με στρατιωτική υπηρεσία. Οι προνοιάριοι έγιναν η άρχουσα τάξη· οι απλοί αγρότες, που πλήρωναν πια τους προνοιάριους, φτώχυναν.

Στο εξωτερικό οι Κομνηνοί συνδύασαν τον πόλεμο με τη διπλωματία:

ΑυτοκράτοραςΤι πέτυχε
Αλέξιος Α΄ (1081–1118)νίκησε τους Νορμανδούς με τη βοήθεια του βενετικού στόλου· απαλλάχτηκε από τους Πατζινάκες· με τη βοήθεια της Α΄ Σταυροφορίας ξαναπήρε τη δυτική Μικρά Ασία: Νίκαια, Σμύρνη, Έφεσο, Σάρδεις
Ιωάννης Β΄ (1118–1143)προχώρησε στη Μικρά Ασία ως την Αντιόχεια της Συρίας· υπέταξε τους Σέρβους
Μανουήλ Α΄ (1143–1180)πολιτική ανοιχτή στη Δύση, με Λατίνους σε μεγάλα αξιώματα· επέβαλε την κυριαρχία του στα δυτικά Βαλκάνια και επενέβη στρατιωτικά ως την Ιταλία

Η ανόρθωση όμως είχε όρια. Το 1176 ο στρατός του Μανουήλ σχεδόν εξοντώθηκε από τους Σελτζούκους στο Μυριοκέφαλο της Φρυγίας. Ο ίδιος ο Μανουήλ σύγκρινε την ήττα με το Μαντζικέρτ. Μετά από αυτήν η Μικρά Ασία δεν ξαναπέρασε ποτέ ολόκληρη στο Βυζάντιο: με τις κατακτήσεις, τη φυγή των χριστιανών, την πείνα και τις επιδημίες, το εσωτερικό της εξισλαμίστηκε σιγά σιγά, δηλαδή το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού έγινε μουσουλμανικό.

Το εσωτερικό ενός τρούλου, καλυμμένο με ψηφιδωτό: στο κέντρο ο Χριστός Παντοκράτορας με αυστηρό βλέμμα, σε χρυσό φόντο, και γύρω του προφήτες ανάμεσα στα παράθυρα.
Ο Παντοκράτορας στον τρούλο της Μονής Δαφνίου, κοντά στην Αθήνα, γύρω στο 1100, στα χρόνια του Αλεξίου Α΄. Η κρίση του 11ου αιώνα ήταν στρατιωτική και πολιτική· η τέχνη και τα γράμματα του Βυζαντίου συνέχισαν να ανθίζουν.Φωτογραφία: Ktiv · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Οι Βενετοί έμποροι

Για να διώξει τους Νορμανδούς από την Ήπειρο, ο Αλέξιος Α΄ χρειαζόταν στόλο, και το Βυζάντιο δεν είχε πια. Ζήτησε τη βοήθεια της Βενετίας, μιας ιταλικής πόλης με πανίσχυρο ναυτικό. Με τον βενετικό στόλο νίκησε. Για ανταμοιβή υπέγραψε ένα χρυσόβουλο, ένα επίσημο έγγραφο σφραγισμένο με τη χρυσή σφραγίδα του αυτοκράτορα, που χρονολογείται συνήθως στο 1082. Οι Βενετοί πήραν:

  • τίτλους και χρήματα για τους άρχοντες και τον κλήρο της Βενετίας,
  • καταστήματα και σκάλες, δηλαδή αποβάθρες, στην προκυμαία της Κωνσταντινούπολης,
  • το δικαίωμα να εμπορεύονται χωρίς να πληρώνουν δασμούς, σε όλα τα σημαντικά λιμάνια της αυτοκρατορίας.

Παράδειγμα 2

Οι Βενετοί δεν πληρώνουν δασμούς, οι Βυζαντινοί έμποροι πληρώνουν. Τι συνέπειες είχε αυτό το προνόμιο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Το Σχίσμα των δύο Εκκλησιών (1054)

Η χριστιανική Εκκλησία είχε πέντε μεγάλα πατριαρχεία: Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, Αλεξάνδρειας, Αντιόχειας και Ιεροσολύμων. Για αιώνες, η Ρώμη στη Δύση και η Κωνσταντινούπολη στην Ανατολή απομακρύνονταν, με διαφορετική γλώσσα, λατινικά και ελληνικά, και διαφορετικές συνήθειες. Πίσω από τις διαφορές υπήρχε ένα μεγάλο ερώτημα: ποιος έχει την πρώτη θέση στον χριστιανικό κόσμο;

ΖήτημαΗ ΡώμηΗ Κωνσταντινούπολη
Εξουσίαο πάπας είναι ο αρχηγός όλης της Εκκλησίαςοι πέντε πατριάρχες είναι ισότιμοι· ο πάπας έχει πρωτείο τιμής, όχι εξουσίας
Σύμβολο της Πίστεωςτο Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα «και από τον Υιό» (Filioque), μια προσθήκη της Δύσηςαπό τον Πατέρα, όπως γράφτηκε στις Οικουμενικές Συνόδους
Θεία Ευχαριστίαάζυμος άρτος, χωρίς προζύμιένζυμος άρτος, με προζύμι
Κλήροςοι ιερείς δεν παντρεύονταιοι ιερείς μπορούν να είναι παντρεμένοι

Το 1054, στα χρόνια του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου, ο πάπας έστειλε στην Κωνσταντινούπολη αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον καρδινάλιο Ουμβέρτο. Οι συζητήσεις με τον πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο έγιναν καβγάς. Στις 16 Ιουλίου 1054 ο Ουμβέρτος άφησε στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας ένα έγγραφο που αφόριζε τον πατριάρχη. Λίγες μέρες μετά, μια σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη αφόρισε τους απεσταλμένους του πάπα. Τα πατριαρχεία της Ανατολής στάθηκαν με την Κωνσταντινούπολη.

Παράδειγμα 3

Ο πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος γράφει για τις διαφορές με τη Ρώμη. Τι μας λέει η επιστολή του;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας: ένας τεράστιος χώρος κάτω από τον κεντρικό τρούλο, με σειρές παραθύρων που φωτίζουν τους χρυσούς και γκρίζους τοίχους.
Το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας. Εδώ, στην Αγία Τράπεζα, άφησε ο καρδινάλιος Ουμβέρτος τον αφορισμό του πατριάρχη το καλοκαίρι του 1054.Φωτογραφία: Arnoldius · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Κρίση, ανόρθωση, σχίσμα

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε ότι το Σχίσμα έρχεται πριν από το Μαντζικέρτ. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Θάνατος του Βασιλείου Β΄ · 1025Η αυτοκρατορία στην κορυφή της, χωρίς διάδοχο από τον ίδιο τον Βασίλειο.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι έκαναν οι κυβερνήσεις μετά τον Βασίλειο Β΄ που αποδυνάμωσε τον στρατό;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιος αυτοκράτορας ίδρυσε τη δυναστεία των Κομνηνών, και ποια χρονιά ανέβηκε στον θρόνο;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί η αυτοκρατορία του 1025 βρέθηκε σε κρίση μέσα σε πενήντα χρόνια, και τι σήμαιναν το Μαντζικέρτ και το Μπάρι το 1071.
  • Να περιγράφεις πώς οι Κομνηνοί ανόρθωσαν εν μέρει την αυτοκρατορία, με την πρόνοια, τη διπλωματία και τον πόλεμο, και γιατί η ανόρθωση έσπασε στο Μυριοκέφαλο.
  • Να εξηγείς τι έδωσε το χρυσόβουλο του 1082 στους Βενετούς και τι έχασε το Βυζάντιο.
  • Να περιγράφεις τις διαφορές που οδήγησαν στο Σχίσμα του 1054 και να διαβάζεις μια πηγή γι' αυτό.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;