Κρίση, Κομνηνοί και Σχίσμα
Ο 11ος και ο 12ος αιώνας: το Ματζικέρτ, η ανόρθωση των Κομνηνών, οι Βενετοί έμποροι και το Σχίσμα.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §4.1.1, 4.1.2, 4.1.3
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί η αυτοκρατορία του 1025 βρέθηκε σε κρίση μέσα σε πενήντα χρόνια, και τι σήμαιναν το Μαντζικέρτ και το Μπάρι το 1071.
- Να περιγράφεις πώς οι Κομνηνοί ανόρθωσαν εν μέρει την αυτοκρατορία, με την πρόνοια, τη διπλωματία και τον πόλεμο, και γιατί η ανόρθωση έσπασε στο Μυριοκέφαλο.
- Να εξηγείς τι έδωσε το χρυσόβουλο του 1082 στους Βενετούς και τι έχασε το Βυζάντιο.
- Να περιγράφεις τις διαφορές που οδήγησαν στο Σχίσμα του 1054 και να διαβάζεις μια πηγή γι' αυτό.
Από την κορυφή στην κρίση (1025–1081)
Όταν πέθανε ο Βασίλειος Β΄, το 1025, το Βυζάντιο ήταν η μεγαλύτερη δύναμη του χριστιανικού κόσμου: από τη νότια Ιταλία ως την Αρμενία, με γεμάτα ταμεία και νικηφόρο στρατό. Πενήντα χρόνια αργότερα έχανε εδάφη σε όλα τα σύνορα. Πώς έγινε αυτό τόσο γρήγορα;
Οι αιτίες ήταν πολλές, και η μία έσπρωχνε την άλλη:
- Αποστρατιωτικοποίηση. Οι κυβερνήσεις μετά τον Βασίλειο πίστεψαν ότι η ειρήνη ήταν εξασφαλισμένη. Παραμέλησαν τον στόλο, άφησαν να διαλυθούν σιγά σιγά οι στρατοί των θεμάτων, και επέτρεψαν στους αγρότες-στρατιώτες να πληρώνουν έναν φόρο αντί να υπηρετούν. Με τα χρήματα πλήρωναν ξένους μισθοφόρους.
- Φόροι και εξεγέρσεις. Νέοι, βαρύτεροι φόροι από την κεντρική διοίκηση ξεσήκωσαν τους αγρότες των επαρχιών.
- Πολιτική αστάθεια. Σε πενήντα έξι χρόνια, από το 1025 ως το 1081, ανέβηκαν στον θρόνο περισσότεροι από δέκα αυτοκράτορες και αυτοκράτειρες. Οι ευγενείς της πρωτεύουσας και οι στρατιωτικοί ευγενείς των επαρχιών πάλευαν για την εξουσία.
Και τότε εμφανίστηκαν νέοι εχθροί:
| Εχθρός | Από πού | Τι έκανε |
|---|---|---|
| Σελτζούκοι Τούρκοι | Ανατολή | το 1071 νίκησαν τον βυζαντινό στρατό στο Μαντζικέρτ της Αρμενίας και αιχμαλώτισαν τον αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ Διογένη· μετά απλώθηκαν στη Μικρά Ασία |
| Νορμανδοί | νότια Ιταλία | το 1071 πήραν το Μπάρι, την τελευταία βυζαντινή πόλη της Ιταλίας· μετά απείλησαν τις ακτές της Ηπείρου |
| Πατζινάκες, Ούγγροι, Σέρβοι | βόρεια | επιδρομές και εξεγέρσεις στα Βαλκάνια |
Διαβάζοντας μια πηγή
Παράδειγμα 1
Ένας χρονογράφος περιγράφει τον στρατό που πήγε στο Μαντζικέρτ. Τι μας λέει για τα αίτια της ήττας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Βυζαντινός χρονογράφος του τέλους του 11ου αιώνα, σε ελεύθερη απόδοση: ο αυτοκράτορας ξεκίνησε βιαστικά, με στρατό που δεν ταίριαζε σε αυτοκράτορα, φτιαγμένο από ξένους που έτυχε να βρεθούν εκεί. Επειδή για χρόνια κανένας αυτοκράτορας δεν είχε εκστρατεύσει, οι στρατιώτες ήταν άπειροι, χωρίς μισθό και χωρίς τις συνηθισμένες προμήθειες, ενώ οι εχθροί ήταν τολμηροί, έμπειροι και κατάλληλοι για πόλεμο.
Ποιος γράφει, πότε. Βυζαντινός, λίγα χρόνια μετά. Ξέρει τι ακολούθησε, την απώλεια της Μικράς Ασίας, και ψάχνει ενόχους. Ίσως τονίζει τα χάλια του στρατού για να εξηγήσει μια ταπεινωτική ήττα.
Τι συμφωνεί με άλλα στοιχεία. Η εικόνα ταιριάζει με όσα ξέρουμε για τη διάλυση των θεματικών στρατών και την εξάρτηση από μισθοφόρους. Ξέρουμε επίσης ότι στη μάχη ένα μέρος του στρατού εγκατέλειψε τον αυτοκράτορα: ο αρχηγός της οπισθοφυλακής, αντίπαλός του στην αυλή, αποσύρθηκε χωρίς να πολεμήσει.
Συμπέρασμα. Η πηγή δεν περιγράφει απλώς μια κακή μέρα. Δείχνει τα βαθύτερα αίτια: στρατό χωρίς εκπαίδευση, μισθό και πειθαρχία, και άρχοντες που υπονόμευαν ο ένας τον άλλο. Και αξίζει να θυμάσαι ότι η ίδια η μάχη δεν σκότωσε τον μεγαλύτερο στρατό του Βυζαντίου· οι εμφύλιοι πόλεμοι που ακολούθησαν άφησαν τη Μικρά Ασία χωρίς άμυνα.
Οι Κομνηνοί (1081–1185)
Το 1081 ανέβηκε στον θρόνο ένας στρατιωτικός ευγενής, ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (1081–1118). Βρήκε την αυτοκρατορία να δέχεται επίθεση σε όλα τα μέτωπα: οι Νορμανδοί είχαν αποβιβαστεί στην Ήπειρο, οι Πατζινάκες λεηλατούσαν τα Βαλκάνια, οι Σελτζούκοι είχαν φτάσει ως τη Νίκαια, απέναντι από την Κωνσταντινούπολη.
Στο εσωτερικό οι Κομνηνοί στηρίχτηκαν στους ευγενείς, και πρώτα στο δικό τους μεγάλο σόι. Εφάρμοσαν τον θεσμό της πρόνοιας: ο αυτοκράτορας παραχωρούσε σε ευγενείς, ισόβια, τα έσοδα από αγροκτήματα και τους φόρους των χωρικών τους, και εκείνοι αντάλλαζαν με στρατιωτική υπηρεσία. Οι προνοιάριοι έγιναν η άρχουσα τάξη· οι απλοί αγρότες, που πλήρωναν πια τους προνοιάριους, φτώχυναν.
Στο εξωτερικό οι Κομνηνοί συνδύασαν τον πόλεμο με τη διπλωματία:
| Αυτοκράτορας | Τι πέτυχε |
|---|---|
| Αλέξιος Α΄ (1081–1118) | νίκησε τους Νορμανδούς με τη βοήθεια του βενετικού στόλου· απαλλάχτηκε από τους Πατζινάκες· με τη βοήθεια της Α΄ Σταυροφορίας ξαναπήρε τη δυτική Μικρά Ασία: Νίκαια, Σμύρνη, Έφεσο, Σάρδεις |
| Ιωάννης Β΄ (1118–1143) | προχώρησε στη Μικρά Ασία ως την Αντιόχεια της Συρίας· υπέταξε τους Σέρβους |
| Μανουήλ Α΄ (1143–1180) | πολιτική ανοιχτή στη Δύση, με Λατίνους σε μεγάλα αξιώματα· επέβαλε την κυριαρχία του στα δυτικά Βαλκάνια και επενέβη στρατιωτικά ως την Ιταλία |
Η ανόρθωση όμως είχε όρια. Το 1176 ο στρατός του Μανουήλ σχεδόν εξοντώθηκε από τους Σελτζούκους στο Μυριοκέφαλο της Φρυγίας. Ο ίδιος ο Μανουήλ σύγκρινε την ήττα με το Μαντζικέρτ. Μετά από αυτήν η Μικρά Ασία δεν ξαναπέρασε ποτέ ολόκληρη στο Βυζάντιο: με τις κατακτήσεις, τη φυγή των χριστιανών, την πείνα και τις επιδημίες, το εσωτερικό της εξισλαμίστηκε σιγά σιγά, δηλαδή το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού έγινε μουσουλμανικό.

Οι Βενετοί έμποροι
Για να διώξει τους Νορμανδούς από την Ήπειρο, ο Αλέξιος Α΄ χρειαζόταν στόλο, και το Βυζάντιο δεν είχε πια. Ζήτησε τη βοήθεια της Βενετίας, μιας ιταλικής πόλης με πανίσχυρο ναυτικό. Με τον βενετικό στόλο νίκησε. Για ανταμοιβή υπέγραψε ένα χρυσόβουλο, ένα επίσημο έγγραφο σφραγισμένο με τη χρυσή σφραγίδα του αυτοκράτορα, που χρονολογείται συνήθως στο 1082. Οι Βενετοί πήραν:
- τίτλους και χρήματα για τους άρχοντες και τον κλήρο της Βενετίας,
- καταστήματα και σκάλες, δηλαδή αποβάθρες, στην προκυμαία της Κωνσταντινούπολης,
- το δικαίωμα να εμπορεύονται χωρίς να πληρώνουν δασμούς, σε όλα τα σημαντικά λιμάνια της αυτοκρατορίας.
Παράδειγμα 2
Οι Βενετοί δεν πληρώνουν δασμούς, οι Βυζαντινοί έμποροι πληρώνουν. Τι συνέπειες είχε αυτό το προνόμιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Για τους εμπόρους. Ένας Βενετός μπορούσε να πουλά φθηνότερα από έναν Βυζαντινό, για το ίδιο εμπόρευμα, στο ίδιο λιμάνι. Οι ντόπιοι έμποροι και ναυτικοί έχαναν τη δουλειά τους.
Για το κράτος. Οι δασμοί ήταν από τα μεγαλύτερα έσοδα του Βυζαντίου. Το κράτος παραιτήθηκε μόνο του από ένα μεγάλο μέρος τους.
Για τη Μεσόγειο. Το Βυζάντιο έχασε τον ρόλο του μεσάζοντα ανάμεσα στον αραβικό κόσμο και τη Δυτική Ευρώπη. Οι Βενετοί έφτιαξαν σταδιακά μια αποικιακή αυτοκρατορία στην Ανατολή, με λιμάνια, νησιά και ολόκληρες συνοικίες.
Η αντίδραση. Οι αυτοκράτορες προσπάθησαν να ισορροπήσουν, δίνοντας προνόμια και στους ανταγωνιστές της Βενετίας, την Πίζα και τη Γένουα. Το 1171 ο Μανουήλ έβαλε να συλλάβουν όλους τους Βενετούς της αυτοκρατορίας και να δημεύσουν τις περιουσίες τους, και το 1182 ο λαός της Κωνσταντινούπολης σφαγίασε τους Λατίνους της πόλης. Η πικρία απέναντι στους «Λατίνους» μεγάλωνε, από τις δύο πλευρές.
Το Σχίσμα των δύο Εκκλησιών (1054)
Η χριστιανική Εκκλησία είχε πέντε μεγάλα πατριαρχεία: Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, Αλεξάνδρειας, Αντιόχειας και Ιεροσολύμων. Για αιώνες, η Ρώμη στη Δύση και η Κωνσταντινούπολη στην Ανατολή απομακρύνονταν, με διαφορετική γλώσσα, λατινικά και ελληνικά, και διαφορετικές συνήθειες. Πίσω από τις διαφορές υπήρχε ένα μεγάλο ερώτημα: ποιος έχει την πρώτη θέση στον χριστιανικό κόσμο;
| Ζήτημα | Η Ρώμη | Η Κωνσταντινούπολη |
|---|---|---|
| Εξουσία | ο πάπας είναι ο αρχηγός όλης της Εκκλησίας | οι πέντε πατριάρχες είναι ισότιμοι· ο πάπας έχει πρωτείο τιμής, όχι εξουσίας |
| Σύμβολο της Πίστεως | το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα «και από τον Υιό» (Filioque), μια προσθήκη της Δύσης | από τον Πατέρα, όπως γράφτηκε στις Οικουμενικές Συνόδους |
| Θεία Ευχαριστία | άζυμος άρτος, χωρίς προζύμι | ένζυμος άρτος, με προζύμι |
| Κλήρος | οι ιερείς δεν παντρεύονται | οι ιερείς μπορούν να είναι παντρεμένοι |
Το 1054, στα χρόνια του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου, ο πάπας έστειλε στην Κωνσταντινούπολη αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον καρδινάλιο Ουμβέρτο. Οι συζητήσεις με τον πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο έγιναν καβγάς. Στις 16 Ιουλίου 1054 ο Ουμβέρτος άφησε στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας ένα έγγραφο που αφόριζε τον πατριάρχη. Λίγες μέρες μετά, μια σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη αφόρισε τους απεσταλμένους του πάπα. Τα πατριαρχεία της Ανατολής στάθηκαν με την Κωνσταντινούπολη.
Παράδειγμα 3
Ο πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος γράφει για τις διαφορές με τη Ρώμη. Τι μας λέει η επιστολή του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Επιστολή του Κηρουλαρίου, 1054, σε ελεύθερη απόδοση: οι Λατίνοι δεν έχουν χτυπηθεί από ένα μόνο βέλος, τα άζυμα, αλλά από πολλά. Στο Σύμβολο της Πίστεως προσθέτουν ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται «από τον Πατέρα και τον Υιό». Οι επίσκοποί τους φορούν δαχτυλίδι, σαν να έχουν παντρευτεί την Εκκλησία, και πηγαίνουν στον πόλεμο και βάφουν τα χέρια τους με αίμα.
Ποιος γράφει. Ο ίδιος ο πατριάρχης, την εποχή της σύγκρουσης. Είναι πηγή πρωτογενής, αλλά και μια πλευρά της διαμάχης: γράφει για να πείσει ότι οι άλλοι έχουν άδικο.
Τι αποκαλύπτει. Δίπλα στο σοβαρό θεολογικό ζήτημα, το Filioque, βάζει και συνήθειες: το ψωμί, το δαχτυλίδι, τους επισκόπους που πολεμούν. Δύο κόσμοι που είχαν πάψει να καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλο έβλεπαν κάθε διαφορά ως λάθος.
Συμπέρασμα. Το Σχίσμα δεν έγινε μέσα σε μια μέρα από μια παρεξήγηση. Ήταν η κατάληξη μιας μακριάς απομάκρυνσης, και ο Κηρουλάριος γράφει σαν να το ήξερε. Το 1054 είναι μια συμβολική χρονολογία: για αρκετές δεκαετίες ακόμα πολλοί δεν το θεώρησαν οριστικό. Αυτό που το έκανε βαθύ ρήγμα στη συνείδηση των ανθρώπων ήταν η άλωση της Πόλης από τους σταυροφόρους το 1204, που θα δεις στην επόμενη ενότητα.

Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος αυτοκράτορας ίδρυσε τη δυναστεία των Κομνηνών, και ποια χρονιά ανέβηκε στον θρόνο;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί η αυτοκρατορία του 1025 βρέθηκε σε κρίση μέσα σε πενήντα χρόνια, και τι σήμαιναν το Μαντζικέρτ και το Μπάρι το 1071.
- Να περιγράφεις πώς οι Κομνηνοί ανόρθωσαν εν μέρει την αυτοκρατορία, με την πρόνοια, τη διπλωματία και τον πόλεμο, και γιατί η ανόρθωση έσπασε στο Μυριοκέφαλο.
- Να εξηγείς τι έδωσε το χρυσόβουλο του 1082 στους Βενετούς και τι έχασε το Βυζάντιο.
- Να περιγράφεις τις διαφορές που οδήγησαν στο Σχίσμα του 1054 και να διαβάζεις μια πηγή γι' αυτό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.