Μετανάστευση
Γιατί φεύγουν οι άνθρωποι, και τι αλλάζει εκεί που φεύγουν κι εκεί που φτάνουν.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις μετανάστη, πρόσφυγα και εσωτερική μετανάστευση.
- Να εξηγείς μια μετακίνηση με παράγοντες ώθησης και έλξης.
- Να περιγράφεις τα μεγάλα κύματα μετανάστευσης από και προς την Ελλάδα.
- Να υπολογίζεις πώς αλλάζει ένας πληθυσμός από γεννήσεις, θανάτους και μετακινήσεις.
Άνθρωποι σε κίνηση
Μετανάστευση είναι η μετακίνηση ανθρώπων από έναν τόπο σε άλλον για να ζήσουν εκεί για μεγάλο διάστημα — όχι για διακοπές ή για ένα ταξίδι. Δύο λέξεις βοηθούν να μην μπερδευόμαστε:
- Αποδημία (ή μετανάστευση προς τα έξω): φεύγω από τη χώρα μου.
- Παλιννόστηση: γυρίζω πίσω στη χώρα από την οποία είχα φύγει.
Και η μετακίνηση μπορεί να είναι εσωτερική, μέσα στην ίδια χώρα (από το χωριό στην πόλη), ή διεθνής, από μια χώρα σε άλλη.
Το 2024 ζούσαν σε χώρα διαφορετική από εκείνη όπου γεννήθηκαν περίπου εκατομμύρια άνθρωποι. Ακούγεται τεράστιο, αλλά είναι γύρω στο της ανθρωπότητας: οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν όλη τους τη ζωή στη χώρα όπου γεννήθηκαν.
Μετανάστης ή πρόσφυγας;
Οι δύο λέξεις δεν σημαίνουν το ίδιο, και η διαφορά έχει νομική σημασία.
| Μετανάστης | Πρόσφυγας | |
|---|---|---|
| Γιατί φεύγει | κυρίως για δουλειά, σπουδές, οικογένεια | επειδή κινδυνεύει: πόλεμος, διώξεις |
| Μπορεί να γυρίσει; | ναι, αν το αποφασίσει | όχι με ασφάλεια, όσο διαρκεί ο κίνδυνος |
| Προστασία | οι νόμοι της χώρας που τον δέχεται | επιπλέον η Σύμβαση της Γενεύης του 1951 |
Ο πρόσφυγας έχει δικαίωμα να ζητήσει άσυλο, δηλαδή προστασία, και δεν επιτρέπεται να επιστραφεί σε χώρα όπου κινδυνεύει η ζωή ή η ελευθερία του. Στο τέλος του 2024 πάνω από εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο είχαν εκτοπιστεί από τα σπίτια τους με τη βία. Οι περισσότεροι δεν πήγαν μακριά: έμειναν μέσα στη χώρα τους ή σε μια γειτονική.
Γιατί φεύγει κάποιος
Κάθε μετακίνηση εξηγείται με δύο ομάδες αιτιών:
- Παράγοντες ώθησης: ό,τι σε σπρώχνει να φύγεις. Ανεργία, φτώχεια, πόλεμος, διώξεις, ξηρασία, φυσικές καταστροφές.
- Παράγοντες έλξης: ό,τι σε τραβάει κάπου αλλού. Δουλειά, καλύτεροι μισθοί, ασφάλεια, σπουδές, συγγενείς που ζουν ήδη εκεί.
Ανάμεσα στα δύο υπάρχουν τα εμπόδια: απόσταση, κόστος του ταξιδιού, σύνορα, νόμοι, γλώσσα. Γι' αυτό οι άνθρωποι συχνά ακολουθούν δρόμους που άνοιξαν πριν από αυτούς συγγενείς και συγχωριανοί.
Η Ελλάδα, χώρα που έφυγε και χώρα που δέχτηκε
Η Ελλάδα έχει ζήσει και τις δύο πλευρές, και μάλιστα πολλές φορές.
Προς την Αμερική (περίπου 1890–1920). Όταν κατέρρευσε η τιμή της σταφίδας, που ήταν το βασικό προϊόν της Πελοποννήσου, χιλιάδες νέοι άνδρες έφυγαν για τις ΗΠΑ. Από το 1890 ως το 1920 πήγαν εκεί πάνω από Έλληνες. Δούλεψαν σε εργοστάσια, σιδηροδρόμους, και σιγά-σιγά άνοιξαν δικά τους μαγαζιά και εστιατόρια. Τα εμβάσματά τους στήριξαν ολόκληρα χωριά. Το 1924 οι ΗΠΑ έβαλαν αυστηρά όρια στους μετανάστες, και το κύμα σχεδόν σταμάτησε.

Η προσφυγιά του 1922. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923, ήρθαν στην Ελλάδα περίπου εκατομμύρια πρόσφυγες. Εγκαταστάθηκαν σε νέους συνοικισμούς (η Νέα Σμύρνη, η Νέα Ιωνία, η Νέα Φιλαδέλφεια πήραν από εκεί το όνομά τους) και στα χωριά της Μακεδονίας.
Προς τη Γερμανία, την Αυστραλία και αλλού (1950–1975). Μετά τον πόλεμο και τον Εμφύλιο η ύπαιθρος ήταν φτωχή και οι δουλειές λίγες. Περίπου ένα εκατομμύριο Έλληνες έφυγαν μέσα σε είκοσι χρόνια. Οι περισσότεροι πήγαν στη Δυτική Γερμανία, με την οποία η Ελλάδα υπέγραψε το 1960 συμφωνία για εργάτες: δούλεψαν σε εργοστάσια αυτοκινήτων, σε ορυχεία, σε κλωστοϋφαντουργίες. Άλλοι πήγαν στην Αυστραλία, όπου η Μελβούρνη έγινε μία από τις πόλεις με τους περισσότερους Έλληνες έξω από την Ελλάδα, και στον Καναδά. Πολλοί από όσους πήγαν στη Γερμανία γύρισαν τις επόμενες δεκαετίες.
Προς τα μέσα. Την ίδια εποχή εκατοντάδες χιλιάδες άφησαν τα χωριά τους για την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Είναι η εσωτερική μετανάστευση που έφτιαξε τις σημερινές μεγάλες πόλεις.
Προς την Ελλάδα (από το 1990). Μετά την πτώση των καθεστώτων της ανατολικής Ευρώπης ήρθαν στην Ελλάδα άνθρωποι κυρίως από την Αλβανία, αλλά και από τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Γεωργία, και Πόντιοι από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Στην απογραφή του 2001 οι αλλοδαποί ήταν γύρω στο του πληθυσμού. Δούλεψαν στις οικοδομές, στα χωράφια, στη φροντίδα ηλικιωμένων, και τα παιδιά τους μεγάλωσαν σε ελληνικά σχολεία.
Πάλι προς τα έξω (2010–2020). Στα χρόνια της οικονομικής κρίσης έφυγαν πάνω από άνθρωποι, πολλοί νέοι με πτυχία: γιατροί, μηχανικοί, ερευνητές. Το φαινόμενο ονομάστηκε διαρροή εγκεφάλων.
Το 2015. Περίπου άνθρωποι, οι περισσότεροι από τη Συρία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ, πέρασαν με βάρκες από τα παράλια της Τουρκίας στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, κυρίως στη Λέσβο. Οι περισσότεροι συνέχισαν προς τη βόρεια Ευρώπη.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το 1922–1923 ήρθαν στην Ελλάδα περίπου 1,2 εκατομμύρια πρόσφυγες, σε μια χώρα περίπου 5 εκατομμυρίων κατοίκων. Πόσο μεγάλο ήταν αυτό το κύμα σε σύγκριση με τον πληθυσμό;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σε σχέση με τον αρχικό πληθυσμό: , δηλαδή περίπου . Είναι σαν να έρχονταν σήμερα, σε μια Ελλάδα εκατομμυρίων, πάνω από δύο εκατομμύρια άνθρωποι μέσα σε λίγους μήνες.
Μετά την άφιξή τους ο πληθυσμός θα ήταν περίπου εκατομμύρια, και οι πρόσφυγες — σχεδόν ένας στους πέντε κατοίκους.
Η εικόνα θέλει μία διόρθωση: με την ανταλλαγή πληθυσμών έφυγαν ταυτόχρονα από την Ελλάδα προς την Τουρκία εκατοντάδες χιλιάδες μουσουλμάνοι. Η καθαρή αύξηση ήταν μικρότερη — αλλά ο αριθμός των ανθρώπων που έπρεπε να βρουν στέγη και δουλειά από το μηδέν ήταν αυτός.
Γι' αυτό η εγκατάσταση των προσφύγων άλλαξε τον χάρτη της χώρας: νέες συνοικίες γύρω από την Αθήνα, τον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη, και νέα χωριά στη Μακεδονία και τη Θράκη.
Παράδειγμα 2
Ένας νέος από ένα ορεινό χωριό της Μακεδονίας φεύγει το 1963 για ένα εργοστάσιο στη Δυτική Γερμανία. Ποιοι παράγοντες τον έσπρωξαν και ποιοι τον τράβηξαν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ώθηση από το χωριό: λίγη και φτωχή γη, πολλά αδέλφια να τη μοιραστούν, σχεδόν καθόλου δουλειές έξω από τα χωράφια, χαμηλά εισοδήματα μετά από δύο πολέμους.
Έλξη από τη Γερμανία: η βιομηχανία της μεγάλωνε γρήγορα και έλειπαν εργάτες· οι μισθοί ήταν πολλαπλάσιοι· η συμφωνία του 1960 οργάνωνε το ταξίδι και την πρόσληψη.
Εμπόδια: άγνωστη γλώσσα, κρύο κλίμα, μοναξιά, δουλειά στη γραμμή παραγωγής. Τα μείωνε το ότι συχνά πήγαινε εκεί όπου δούλευαν ήδη συγχωριανοί.
Η απάντηση λοιπόν δεν είναι μία αιτία αλλά ένας συνδυασμός: η φτώχεια του έδωσε τον λόγο να φύγει, η ζήτηση για εργάτες του έδειξε πού να πάει.
Παράδειγμα 3
Ένας δήμος είχε 20.000 κατοίκους. Μέσα σε έναν χρόνο είχε 150 γεννήσεις και 300 θανάτους, ήρθαν 600 νέοι κάτοικοι και έφυγαν 250. Πόσους κατοίκους έχει τώρα; (Φανταστικό παράδειγμα.)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Φυσική μεταβολή: .
Μεταναστευτικό ισοζύγιο (όσοι ήρθαν μείον όσοι έφυγαν): .
Συνολική μεταβολή: , οπότε κάτοικοι.
Ο δήμος έχει περισσότερους θανάτους από γεννήσεις και όμως μεγαλώνει, επειδή έρχονται περισσότεροι από όσους φεύγουν. Είναι η εικόνα πολλών περιοχών της Ευρώπης σήμερα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποια χώρα υπέγραψε η Ελλάδα το 1960 συμφωνία για να πηγαίνουν Έλληνες εργάτες να δουλέψουν εκεί;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις μετανάστη, πρόσφυγα και εσωτερική μετανάστευση.
- Να εξηγείς μια μετακίνηση με παράγοντες ώθησης και έλξης.
- Να περιγράφεις τα μεγάλα κύματα μετανάστευσης από και προς την Ελλάδα.
- Να υπολογίζεις πώς αλλάζει ένας πληθυσμός από γεννήσεις, θανάτους και μετακινήσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.