Ο πληθυσμός και οι πόλεις της Ευρώπης
Πόσοι είμαστε και πού ζούμε, γιατί η ήπειρος γερνά, και γιατί οι πόλεις της χτίστηκαν σε ποτάμια, λιμάνια και σταυροδρόμια.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 5 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πόσοι είναι και πού ζουν οι Ευρωπαίοι, και πώς άλλαξε ο πληθυσμός της ηπείρου μέσα στους αιώνες.
- Να εξηγείς γιατί η Ευρώπη είναι σήμερα όλο και μικρότερο μέρος της ανθρωπότητας και γιατί γερνά.
- Να εξηγείς γιατί οι μεγάλες πόλεις της Ευρώπης χτίστηκαν σε ποτάμια, ακτές και σταυροδρόμια, και τι ρόλο παίζουν τα ποτάμια και η Μεσόγειος στη ζωή των κατοίκων της.
- Να συγκρίνεις τις πόλεις της Ελλάδας με τις πόλεις της υπόλοιπης Ευρώπης.
Μικρή ήπειρος, πολλοί άνθρωποι
Η Ευρώπη, ως τα Ουράλια, έχει περίπου το της ξηράς του πλανήτη, αλλά περίπου το των ανθρώπων: γύρω στα εκατομμύρια το 2024, όπως τους μετράει ο ΟΗΕ, που βάζει στην Ευρώπη ολόκληρη τη Ρωσία. Με περίπου κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο είναι, μετά την Ασία, η πιο πυκνοκατοικημένη ήπειρος.
Τον πληθυσμό μιας χώρας τον μετράει η απογραφή: μια καταμέτρηση όλων των κατοίκων, συνήθως κάθε δέκα χρόνια. Στην Ελλάδα την κάνει η Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ)· η τελευταία έγινε το 2021. Για τους παλιούς αιώνες δεν υπάρχουν απογραφές, μόνο εκτιμήσεις των ιστορικών.
Όπως ο κόσμος, έτσι και η Ευρώπη δεν είναι γεμάτη παντού. Υπάρχει μια ζώνη πυκνής κατοίκησης που ξεκινά από τη νότια Αγγλία, περνά από το Βέλγιο, την Ολλανδία και την κοιλάδα του Ρήνου και φτάνει ως τη βόρεια Ιταλία. Οι γεωγράφοι τη λένε, από το σχήμα της στον χάρτη, «μπλε μπανάνα». Εκεί βρίσκονται πολλές από τις μεγάλες πόλεις, τα λιμάνια και τις βιομηχανίες της ηπείρου. Αραιοκατοικημένα μένουν ο κρύος Βορράς (η Σκανδιναβία, η Ισλανδία, η βόρεια Ρωσία), τα ψηλά βουνά και τα ξερά οροπέδια του εσωτερικού της Ισπανίας.

Πώς μεγάλωσε, και γιατί σταματά
Επί αιώνες ο πληθυσμός της Ευρώπης μεγάλωνε πολύ αργά. Πόλεμοι, πείνες και επιδημίες τον έριχναν ξανά και ξανά. Η χειρότερη ήταν η πανούκλα, ο «Μαύρος Θάνατος», που από το 1347 ως το 1351 σκότωσε τουλάχιστον έναν στους τρεις Ευρωπαίους, ίσως και τους μισούς.
Από τον 18ο αιώνα όλα άλλαξαν. Η καλύτερη διατροφή, το καθαρό νερό, η ιατρική και τα εμβόλια έκαναν τους θανάτους, ιδίως των παιδιών, πολύ λιγότερους, ενώ οι γεννήσεις έμειναν ακόμα πολλές. Ο πληθυσμός εκτινάχθηκε: το 1900 οι Ευρωπαίοι ήταν περίπου ένας στους τέσσερις ανθρώπους της Γης.
Σήμερα η εικόνα είναι αντίστροφη. Οι Ευρωπαίες κάνουν κατά μέσο όρο περίπου παιδιά (στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 2023), όταν για να μένει σταθερός ένας πληθυσμός χρειάζονται περίπου . Σε πολλές χώρες, και στην Ελλάδα, οι θάνατοι είναι περισσότεροι από τις γεννήσεις, και ο πληθυσμός μεγαλώνει μόνο όπου έρχονται μετανάστες. Οι Ευρωπαίοι ζουν πολύ, και η ήπειρος γερνά: η Ευρώπη έχει τη μεγαλύτερη μέση ηλικία από όλες τις ηπείρους.
Κοντά στο νερό: ποτάμια και Μεσόγειος
Οι Ευρωπαίοι χτίζουν τις πόλεις τους κοντά στο νερό εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Τα μεγάλα ποτάμια της κεντρικής Ευρώπης έχουν νερό όλο τον χρόνο και ήπιες κλίσεις, οπότε είναι πλωτά. Ποταμόπλοια μεταφέρουν φορτία στον Ρήνο, και η διώρυγα Ρήνου – Μάιν – Δούναβη (1992) ενώνει με ποτάμιο δρόμο τη Βόρεια Θάλασσα με τη Μαύρη Θάλασσα. Ο Δούναβης περνά από δέκα χώρες και από τέσσερις πρωτεύουσες: τη Βιέννη, τη Μπρατισλάβα, τη Βουδαπέστη και το Βελιγράδι. Ο Βόλγας, το μακρύτερο ποτάμιο της Ευρώπης, κυλά ολόκληρος μέσα στη Ρωσία. Τα ποτάμια δίνουν νερό για πόση και ποτίσματα, ρεύμα από φράγματα, και δρόμους για το εμπόριο. Πλήρωσαν όμως και τη συγκέντρωση των ανθρώπων: για δεκαετίες δέχονταν λύματα σπιτιών και εργοστασίων. Ο Ρήνος είναι το παράδειγμα ότι μπορεί να γίνει και το ανάποδο: με κοινούς κανόνες των χωρών του καθάρισε τόσο, ώστε γύρισαν σε αυτόν ψάρια που είχαν χαθεί, ακόμη και ο σολομός.

Η Μεσόγειος είναι το σταυροδρόμι τριών ηπείρων. Γύρω της γεννήθηκαν μεγάλοι πολιτισμοί και θρησκείες, και πάνω της ταξίδευαν από την αρχαιότητα έμποροι, στόλοι και ιδέες. Οι λαοί της, Ευρωπαίοι, Ασιάτες και Αφρικανοί, μοιράζονται πολλά: το ήπιο κλίμα, την ελιά και το αμπέλι, τη ζωή με τη θάλασσα. Σήμερα οι μεσογειακές χώρες δέχονται περίπου τρεις στους δέκα τουρίστες του κόσμου που ταξιδεύουν σε άλλη χώρα. Η ίδια η θάλασσα όμως κουράζεται: λύματα, πλαστικά, υπεραλίευση, και χιλιάδες πλοία κάθε μέρα, ανάμεσά τους πολλά δεξαμενόπλοια. Είναι σχεδόν κλειστή θάλασσα, και τα νερά της ανανεώνονται αργά.
Οι πόλεις της Ευρώπης
Πάνω από επτά στους δέκα Ευρωπαίους ζουν σε πόλεις. Οι μεγαλύτερες είναι η Κωνσταντινούπολη, χτισμένη πάνω στον Βόσπορο, σε Ευρώπη και Ασία μαζί, η Μόσχα, το Λονδίνο και το Παρίσι: η καθεμιά με την ευρύτερη περιοχή της ξεπερνά τα δέκα εκατομμύρια. Πολλές ακόμη, όπως η Μαδρίτη, το Βερολίνο, η Ρώμη και η Αθήνα, έχουν μερικά εκατομμύρια.
Τρία πράγματα έχουν κοινά οι περισσότερες:
- Είναι πρωτεύουσες κρατών. Εκεί είναι η κυβέρνηση, οι υπηρεσίες, τα πανεπιστήμια, οι μεγάλες εταιρείες, και αυτά τραβούν ανθρώπους από όλη τη χώρα.
- Είναι πάνω σε νερό. Σε ποτάμι, εκεί όπου περνιόταν εύκολα, όπως το Λονδίνο στον Τάμεση και το Παρίσι στον Σηκουάνα, ή σε λιμάνι, όπως το Αμβούργο, η Μασσαλία και ο Πειραιάς.
- Είναι σε σταυροδρόμι δρόμων, που ένωναν πεδιάδες, περάσματα βουνών και θάλασσες.
Συχνά οι πόλεις μεγαλώνουν τόσο, που ενώνονται με τις γειτονικές τους σε ένα συνεχές αστικό σύνολο: η Ρουρ στη Γερμανία, γύρω από τα παλιά ανθρακωρυχεία της, το Ράντσταντ στην Ολλανδία, με το Άμστερνταμ, το Ρότερνταμ, τη Χάγη και την Ουτρέχτη, ή η Αθήνα με τον Πειραιά.
Οι πόλεις της Ελλάδας
Η Ελλάδα, με περίπου εκατομμύρια κατοίκους (απογραφή 2021), μοιάζει και διαφέρει από την υπόλοιπη Ευρώπη.
Μοιάζει, γιατί και εδώ οι περισσότεροι ζουν πια σε πόλεις, και ο πληθυσμός μικραίνει: το 2021 οι κάτοικοι ήταν πάνω από λιγότεροι από το 2011.
Διαφέρει, γιατί η Ελλάδα έχει μία πολύ μεγάλη πόλη και ύστερα ένα κενό. Στην Αττική ζει πάνω από ένας στους τρεις Έλληνες, και μαζί με τη Θεσσαλονίκη και τη γύρω περιοχή της σχεδόν οι μισοί. Η Γερμανία, αντίθετα, έχει πολλές μεγάλες πόλεις, και καμία δεν συγκεντρώνει τόσους: το Βερολίνο, η πρωτεύουσά της, έχει λιγότερους από έναν στους είκοσι κατοίκους της χώρας.
Οι υπόλοιπες μεγάλες ελληνικές πόλεις έχουν κοινά γνωρίσματα:
- σχεδόν όλες είναι πρωτεύουσες περιφερειών ή νομών·
- οι περισσότερες είναι λιμάνια: η Πάτρα, το Ηράκλειο, ο Βόλος, η Καβάλα, τα Χανιά. Η Ελλάδα είναι χώρα της θάλασσας·
- όσες δεν είναι, βρίσκονται σε εύφορες πεδιάδες: η Λάρισα, το Αγρίνιο, η Λαμία, η Κατερίνη·
- σχεδόν καμία δεν είναι στα βουνά. Η εξαίρεση είναι τα Ιωάννινα, που ήταν επί αιώνες το κέντρο της Ηπείρου.
Η χώρα είναι ορεινή, με λίγες και μικρές πεδιάδες, και αυτό δεν ευνόησε πολλές μεγάλες πόλεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο πληθυσμός της Ευρώπης ήταν περίπου 550 εκατομμύρια το 1950 και 745 το 2024, ενώ της Γης 2,5 και 8,2 δισεκατομμύρια. Πόσο μεγάλωσε ο καθένας, και τι σημαίνει αυτό για το μερίδιο της Ευρώπης;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η Ευρώπη: . Μεγάλωσε περίπου κατά ένα τρίτο.
Η Γη: . Ο πληθυσμός της υπερτριπλασιάστηκε.
Μερίδιο της Ευρώπης: το 1950, εκατομμύρια σε είναι περίπου . Το 2024, σε είναι περίπου .
Η Ευρώπη μεγάλωσε, αλλά ο κόσμος μεγάλωσε πολύ πιο γρήγορα, οπότε το μερίδιό της έπεσε στο λιγότερο από το μισό. Αυτό είναι η μπάρα του γραφήματος πιο πάνω.
Παράδειγμα 2
Γιατί οι μεγάλες πόλεις της Ελλάδας είναι σχεδόν όλες στη θάλασσα ή σε πεδιάδα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ανάγλυφο. Περίπου τα επτά δέκατα της χώρας είναι ορεινά ή ημιορεινά. Στα βουνά οι δρόμοι είναι δύσκολοι, η καλλιεργήσιμη γη λίγη, και οι χειμώνες βαριοί: εκεί μεγάλες πόλεις δεν «χωρούν».
Η θάλασσα. Με τόσα νησιά και τόσες ακτές, η Ελλάδα επικοινωνούσε πάντα μέσα από τη θάλασσα. Τα λιμάνια έγιναν κέντρα εμπορίου και μεταφορών: ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα.
Οι πεδιάδες. Όπου υπάρχει εύφορη γη, όπως στη Θεσσαλία, η πόλη ζει ως αγορά της γύρω υπαίθρου: η Λάρισα για τον κάμπο της.
Η εξαίρεση εξηγεί τον κανόνα. Τα Ιωάννινα είναι μεγάλη πόλη στα βουνά, γιατί για αιώνες ήταν το διοικητικό και εμπορικό κέντρο όλης της Ηπείρου. Χωρίς τέτοιον ρόλο, μια ορεινή πόλη μένει μικρή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Στον χάρτη, ο ποταμός με το 1 είναι ο Δούναβης, και οι αριθμοί 2 ως 7 σημειώνουν έξι πρωτεύουσες. Ποιες τέσσερις από αυτές είναι χτισμένες πάνω στον Δούναβη;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πόσοι είναι και πού ζουν οι Ευρωπαίοι, και πώς άλλαξε ο πληθυσμός της ηπείρου μέσα στους αιώνες.
- Να εξηγείς γιατί η Ευρώπη είναι σήμερα όλο και μικρότερο μέρος της ανθρωπότητας και γιατί γερνά.
- Να εξηγείς γιατί οι μεγάλες πόλεις της Ευρώπης χτίστηκαν σε ποτάμια, ακτές και σταυροδρόμια, και τι ρόλο παίζουν τα ποτάμια και η Μεσόγειος στη ζωή των κατοίκων της.
- Να συγκρίνεις τις πόλεις της Ελλάδας με τις πόλεις της υπόλοιπης Ευρώπης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.