Τα Βαλκάνια και οι γείτονές μας
Οι χώρες της χερσονήσου, οι λαοί και οι οικονομίες τους, και οι σχέσεις της Ελλάδας με τους γείτονες.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εντοπίζεις τη Βαλκανική χερσόνησο και τις χώρες της, και να εξηγείς από πού πήρε το όνομά της.
- Να εξηγείς πώς το ανάγλυφο και η ιστορία έκαναν τα Βαλκάνια μωσαϊκό λαών, γλωσσών και θρησκειών.
- Να συγκρίνεις τις οικονομίες των βαλκανικών χωρών με πραγματικά στοιχεία.
- Να περιγράφεις τους δεσμούς της Ελλάδας με τους γείτονές της: σύνορα, δρόμοι, εμπόριο, νερά και άνθρωποι.
Μια χερσόνησος με όνομα βουνού
Η Βαλκανική χερσόνησος είναι η πιο ανατολική από τις τρεις μεγάλες χερσονήσους της νότιας Ευρώπης. Τη βρέχουν η Αδριατική, το Ιόνιο, το Αιγαίο, η Θάλασσα του Μαρμαρά και η Μαύρη Θάλασσα. Στα βόρεια δεν έχει φυσικό τέλος· οι γεωγράφοι βάζουν συνήθως το όριο στους ποταμούς Δούναβη και Σάβο.
Το όνομα είναι τουρκικό: «μπαλκάν» σημαίνει οροσειρά με δάση. Αρχικά έτσι λεγόταν μόνο μια οροσειρά της Βουλγαρίας, ο αρχαίος Αίμος. Τον 19ο αιώνα το όνομα απλώθηκε σε ολόκληρη τη χερσόνησο — και ταιριάζει, γιατί είναι από τις πιο ορεινές περιοχές της Ευρώπης: Δειναρικές Άλπεις κατά μήκος της Αδριατικής, Πίνδος, Ροδόπη, Αίμος, Καρπάθια στα βόρεια.

Οι χώρες
| Χώρα | Πρωτεύουσα | Στην ΕΕ από | Στο ΝΑΤΟ από |
|---|---|---|---|
| Ελλάδα | Αθήνα | ||
| Σλοβενία | Λιουμπλιάνα | ||
| Βουλγαρία | Σόφια | ||
| Ρουμανία | Βουκουρέστι | ||
| Κροατία | Ζάγκρεμπ | ||
| Αλβανία | Τίρανα | υποψήφια | |
| Μαυροβούνιο | Ποντγκόριτσα | υποψήφια | |
| Βόρεια Μακεδονία | Σκόπια | υποψήφια | |
| Σερβία | Βελιγράδι | υποψήφια | — |
| Βοσνία-Ερζεγοβίνη | Σαράγεβο | υποψήφια | — |
Η Τουρκία έχει στη χερσόνησο μόνο την Ανατολική Θράκη, με την Κωνσταντινούπολη· το μεγαλύτερο μέρος της είναι στην Ασία. Είναι μέλος του ΝΑΤΟ από το και υποψήφια για την ΕΕ από το , αλλά οι διαπραγματεύσεις της έχουν σταματήσει. Η Ρουμανία, η Σλοβενία και η Κροατία είναι μόνο εν μέρει στη χερσόνησο, αλλά συνήθως μετρούν στις βαλκανικές χώρες.
Δύο σημεία θέλουν προσοχή στον χάρτη. Η γειτονική χώρα στα βόρεια της Ελλάδας ονομάζεται από το Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας, σύμφωνα με τη Συμφωνία των Πρεσπών που υπέγραψαν οι δύο χώρες το . Και το Κοσσυφοπέδιο (Κόσοβο) κήρυξε ανεξαρτησία το · κάποιες χώρες την έχουν αναγνωρίσει και άλλες όχι, ανάμεσά τους η Σερβία και η Ελλάδα.
Ένα μωσαϊκό λαών
Τα Βαλκάνια είναι από τα μέρη της Ευρώπης με τις περισσότερες γλώσσες και θρησκείες σε μικρό χώρο. Δύο αιτίες το εξηγούν.
Το ανάγλυφο. Τα βουνά χώριζαν τις κοιλάδες μεταξύ τους. Κάθε κοιλάδα κρατούσε τη γλώσσα και τις συνήθειές της, και ήταν δύσκολο να ενωθεί μια μεγάλη περιοχή κάτω από μία εξουσία ή μία γλώσσα.
Η ιστορία. Από εδώ πέρασαν και έμειναν πολλοί λαοί. Η περιοχή ήταν για αιώνες μέρος της Βυζαντινής και ύστερα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τα σημερινά κράτη γεννήθηκαν σταδιακά, από το (Ελλάδα) ως το (Αλβανία), και ξανά μετά το , όταν η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε, με πολέμους, σε πολλά κράτη.
Σήμερα στη χερσόνησο μιλιούνται:
- νοτιοσλαβικές γλώσσες: σερβικά, κροατικά, βοσνιακά, μαυροβουνιακά, σλοβενικά, βουλγαρικά, και η επίσημη γλώσσα της Βόρειας Μακεδονίας, που κατά τη Συμφωνία των Πρεσπών ανήκει στην ομάδα των νοτιοσλαβικών γλωσσών·
- ρουμανικά (λατινογενής), αλβανικά, ελληνικά και τουρκικά.
Οι θρησκευτικές παραδόσεις είναι κι αυτές πολλές: ορθόδοξοι στην Ελλάδα, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Σερβία, τη Βόρεια Μακεδονία και το Μαυροβούνιο· καθολικοί στην Κροατία και τη Σλοβενία· μουσουλμάνοι στην Τουρκία, σε μεγάλο μέρος της Αλβανίας, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και του Κοσσυφοπεδίου. Σε όλες σχεδόν τις χώρες ζουν και μειονότητες.
Οικονομίες
Οι βαλκανικές οικονομίες είναι μικρότερες από εκείνες της δυτικής Ευρώπης, και διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Ο τουρισμός είναι σημαντικός στις ακτές της Κροατίας, του Μαυροβουνίου, της Αλβανίας, της Ελλάδας και της Βουλγαρίας. Η γεωργία απασχολεί ακόμα πολλούς ανθρώπους. Σε Ρουμανία, Σερβία και Σλοβενία έχει αναπτυχθεί βιομηχανία, όπως εργοστάσια αυτοκινήτων και ανταλλακτικών. Πολλοί κάτοικοι έχουν μεταναστεύσει για δουλειά σε άλλες χώρες, και τα χρήματα που στέλνουν στις οικογένειές τους μετρούν στην οικονομία του τόπου τους.
Η Ελλάδα και οι γείτονές της
Η Ελλάδα έχει χερσαία σύνορα με τέσσερις χώρες: την Αλβανία, τη Βόρεια Μακεδονία, τη Βουλγαρία και την Τουρκία. Με τους γείτονες τη δένουν πολλά:
- Δρόμοι και λιμάνια. Η Εγνατία Οδός διασχίζει τη βόρεια Ελλάδα από την Ηγουμενίτσα ως τα σύνορα με την Τουρκία, και κάθετοι άξονες κατεβαίνουν από τα βόρεια σύνορα. Τα λιμάνια της Θεσσαλονίκης και της Αλεξανδρούπολης εξυπηρετούν και εμπορεύματα των γειτόνων, που δεν έχουν όλοι πρόσβαση στο Αιγαίο.
- Εμπόριο και επενδύσεις. Ελληνικές επιχειρήσεις λειτουργούν σε πολλές βαλκανικές χώρες, και οι γείτονες είναι σημαντικοί εμπορικοί εταίροι.
- Άνθρωποι. Επισκέπτες από τη Βουλγαρία, τη Σερβία και τη Βόρεια Μακεδονία γεμίζουν τις παραλίες της Χαλκιδικής και της Πιερίας, και Έλληνες ταξιδεύουν στους γείτονες. Από τη δεκαετία του ζουν στην Ελλάδα πολλοί μετανάστες από τα Βαλκάνια· η μεγαλύτερη κοινότητα αλλοδαπών είναι από την Αλβανία.
- Κοινά νερά. Ο Έβρος, ο Νέστος, ο Στρυμόνας και ο Αξιός έρχονται από τους γείτονες. Οι Πρέσπες μοιράζονται σε τρεις χώρες· το Ελλάδα, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία κήρυξαν μαζί το Πάρκο Πρεσπών, για την προστασία τους.


Το , στη Σύνοδο της Θεσσαλονίκης, η Ευρωπαϊκή Ένωση δήλωσε ότι οι χώρες των δυτικών Βαλκανίων έχουν θέση στην Ένωση, όταν πληρούν τους όρους.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα φορτηγό πάει από τη Θεσσαλονίκη στο Βελιγράδι. Γιατί σχεδόν όλοι οι οδηγοί ακολουθούν την κοιλάδα του Αξιού και του Μοράβα, και όχι τον πιο ευθύ δρόμο πάνω από τα βουνά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ανάμεσα στο Αιγαίο και στον Δούναβη υψώνονται βουνά: Πίνδος και Δειναρικές Άλπεις στα δυτικά, Ροδόπη και Αίμος στα ανατολικά.
Ο Αξιός κυλά από τα βόρεια προς τη Θεσσαλονίκη, και ο Μοράβας από τον νότο προς τον Δούναβη, κοντά στο Βελιγράδι. Οι κοιλάδες τους σχεδόν ενώνονται.
Μαζί σχηματίζουν έναν φυσικό διάδρομο χαμηλού υψομέτρου μέσα από τη χερσόνησο. Σε κοιλάδα ο δρόμος δεν ανεβαίνει απότομα, δεν κλείνει με τα χιόνια και κοστίζει λιγότερο να χτιστεί.
Γι' αυτό από εκεί περνούν ο αυτοκινητόδρομος και ο σιδηρόδρομος, όπως περνούσαν από αιώνες και οι έμποροι. Στα Βαλκάνια, οι κοιλάδες ορίζουν τους δρόμους.
Παράδειγμα 2
Με τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας για το 2025, το ΑΕΠ ανά κάτοικο της Ελλάδας είναι περίπου 27.000 δολάρια και της Βόρειας Μακεδονίας περίπου 10.000. Πόσες φορές μεγαλύτερο είναι, και τι δεν λέει αυτός ο αριθμός;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαιρούμε: . Το ΑΕΠ ανά κάτοικο της Ελλάδας είναι σχεδόν τριπλάσιο.
Ο αριθμός είναι σε δολάρια και δεν λαμβάνει υπόψη ότι οι τιμές στη Βόρεια Μακεδονία είναι χαμηλότερες: με τα ίδια χρήματα αγοράζεις εκεί περισσότερα. Η πραγματική απόσταση στο βιοτικό επίπεδο είναι μικρότερη.
Είναι και μέσος όρος: δεν λέει πόσο άνισα μοιράζεται το εισόδημα μέσα σε κάθε χώρα.
Ο αριθμός δείχνει λοιπόν μια πραγματική διαφορά, αλλά ως ένδειξη, όχι ως ακριβές μέτρο του πόσο καλά ζουν οι άνθρωποι.
Παράδειγμα 3
Γιατί η Σερβία, η Βόρεια Μακεδονία και η Βουλγαρία ενδιαφέρονται τόσο για το λιμάνι της Θεσσαλονίκης;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η Σερβία και η Βόρεια Μακεδονία δεν έχουν θάλασσα. Ό,τι εισάγουν ή εξάγουν με πλοίο πρέπει να περάσει από το λιμάνι μιας άλλης χώρας.
Η Βουλγαρία έχει λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα, αλλά για να φτάσει ένα πλοίο από εκεί στη Μεσόγειο πρέπει να περάσει τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων.
Η Θεσσαλονίκη είναι στο Αιγαίο, στην άκρη του διαδρόμου Αξιού–Μοράβα, και συνδέεται με αυτοκινητόδρομο και σιδηρόδρομο με τους γείτονες.
Για αυτές τις χώρες είναι λοιπόν η κοντινότερη πόρτα προς τη Μεσόγειο, και για την Ελλάδα το λιμάνι είναι πηγή εσόδων και δουλειάς. Η γεωγραφία κάνει τους γείτονες πελάτες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιες βαλκανικές χώρες, εκτός από την Ελλάδα, είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Τα κατάφερες;
- Να εντοπίζεις τη Βαλκανική χερσόνησο και τις χώρες της, και να εξηγείς από πού πήρε το όνομά της.
- Να εξηγείς πώς το ανάγλυφο και η ιστορία έκαναν τα Βαλκάνια μωσαϊκό λαών, γλωσσών και θρησκειών.
- Να συγκρίνεις τις οικονομίες των βαλκανικών χωρών με πραγματικά στοιχεία.
- Να περιγράφεις τους δεσμούς της Ελλάδας με τους γείτονές της: σύνορα, δρόμοι, εμπόριο, νερά και άνθρωποι.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.