Ευρώπη και Ευρωπαϊκή Ένωση
Μια μικρή ήπειρος με πολλά κράτη, και η Ένωση που τα δένει.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε η Ευρωπαϊκή Ένωση, από τις έξι χώρες του 1951 ως τις είκοσι επτά σήμερα.
- Να ξεχωρίζεις τους βασικούς θεσμούς της Ένωσης και τι κάνει ο καθένας.
- Να εξηγείς τι σημαίνουν στην πράξη η ενιαία αγορά, η ζώνη Σένγκεν και η ευρωζώνη.
- Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν τις διαφορές πλούτου ανάμεσα στις περιφέρειες της Ένωσης.
Από τον άνθρακα στο ευρώ
Το 1945 η Ευρώπη έβγαινε από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο μέσα σε τριάντα χρόνια. Γαλλία και Γερμανία είχαν πολεμήσει τρεις φορές σε λιγότερο από έναν αιώνα. Η ιδέα που προτάθηκε το 1950 ήταν πρακτική: αν ο άνθρακας και ο χάλυβας, τα υλικά του πολέμου, περάσουν σε κοινή διαχείριση, ένας νέος πόλεμος ανάμεσά τους θα γίνει «όχι μόνο αδιανόητος, αλλά και υλικά αδύνατος».
Έτσι, το 1951 έξι χώρες — Γαλλία, (Δυτική) Γερμανία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο — ίδρυσαν την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα. Το 1957, με τη Συνθήκη της Ρώμης, η συνεργασία απλώθηκε σε όλη την οικονομία. Από εκεί και πέρα η ιστορία είναι μια σειρά από διευρύνσεις:
| Χρονιά | Τι έγινε | Μέλη |
|---|---|---|
| 1951 | οι έξι ιδρυτές | |
| 1973 | Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία, Δανία | |
| 1981 | Ελλάδα | |
| 1986 | Ισπανία, Πορτογαλία | |
| 1993 | η Συνθήκη του Μάαστριχτ δίνει το όνομα Ευρωπαϊκή Ένωση | |
| 1995 | Αυστρία, Φινλανδία, Σουηδία | |
| 2004 | δέκα χώρες μαζί: η Κύπρος, η Μάλτα και οκτώ της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης | |
| 2007 | Βουλγαρία, Ρουμανία | |
| 2013 | Κροατία | |
| 2020 | το Ηνωμένο Βασίλειο αποχωρεί (Brexit) |
Από τις έξι γειτονικές χώρες της δυτικής Ευρώπης, η Ένωση απλώθηκε ως τον Αρκτικό κύκλο, τη Μαύρη Θάλασσα και την Κύπρο. Σήμερα ζουν μέσα της περίπου εκατομμύρια άνθρωποι.

Ποιος αποφασίζει
Η Ένωση δεν είναι κράτος, αλλά ούτε και απλή συμμαχία. Τα κράτη-μέλη έχουν μεταφέρει σε κοινούς θεσμούς ορισμένες αποφάσεις — για το εμπόριο, τον ανταγωνισμό, το περιβάλλον, τη γεωργία — και κρατούν για τον εαυτό τους άλλες, όπως την εκπαίδευση και τον στρατό.

Υπάρχει και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, που εύκολα μπερδεύεται με το Συμβούλιο της ΕΕ. Εκεί συναντιούνται οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, όπως ο Έλληνας πρωθυπουργός, και χαράζουν τη γενική πορεία· νόμους δεν ψηφίζουν.
Τρεις κύκλοι που δεν ταυτίζονται
Η Ένωση έφτιαξε τρεις μεγάλους κοινούς χώρους, και δεν είναι κάθε χώρα σε όλους.
- Ενιαία αγορά. Ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων, υπηρεσιών, κεφαλαίων και ανθρώπων. Ένα προϊόν που πουλιέται νόμιμα στην Ελλάδα πουλιέται και στη Γαλλία, χωρίς δασμούς. Ένας Έλληνας μπορεί να δουλέψει στη Φινλανδία χωρίς άδεια εργασίας.
- Ζώνη Σένγκεν. Χωρίς ελέγχους διαβατηρίων στα εσωτερικά σύνορα. Η Ελλάδα μπήκε το 2000. Μέσα είναι και χώρες εκτός Ένωσης, όπως η Νορβηγία και η Ελβετία· έξω έχει μείνει η Ιρλανδία, και η Κύπρος δεν έχει μπει ακόμα.
- Ευρωζώνη. Το κοινό νόμισμα. Η Ελλάδα το υιοθέτησε το 2001 και τα κέρματα κυκλοφόρησαν το 2002. Σήμερα το έχουν από τις χώρες, τελευταία η Βουλγαρία το 2026. Η Δανία, η Σουηδία, η Πολωνία και άλλες κρατούν το δικό τους νόμισμα.
Πλούσιες και φτωχότερες περιφέρειες
Μέσα στην Ένωση οι διαφορές είναι μεγάλες. Το εισόδημα ανά κάτοικο στο Λουξεμβούργο ή στο Άμστερνταμ είναι πολλαπλάσιο από εκείνο σε περιφέρειες της Βουλγαρίας ή της Ελλάδας. Για να μειωθούν αυτές οι αποστάσεις, η Ένωση έχει την πολιτική συνοχής: ένα μέρος του κοινού προϋπολογισμού πηγαίνει σε έργα στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες.
Στην Ελλάδα, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση φτιάχτηκαν ή επεκτάθηκαν η Εγνατία Οδός, το Μετρό της Αθήνας, αποχετεύσεις, σχολεία και νοσοκομεία. Τα προγράμματα αυτά τα ξέρεις από τις πινακίδες με την μπλε σημαία δίπλα στα εργοτάξια, με το όνομα ΕΣΠΑ.

Η Eurostat συγκρίνει τις χώρες με ένα απλό μέτρο: βάζει τον μέσο όρο της Ένωσης ίσο με και δείχνει πού βρίσκεται η καθεμιά, σε ισοτιμία αγοραστικής δύναμης. Η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από τον μέσο όρο, γύρω στο το 2025 — μαζί με τη Βουλγαρία, στην τελευταία θέση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η Γερμανία έχει περίπου 83,5 εκατομμύρια κατοίκους και 96 ευρωβουλευτές· η Ελλάδα 10,4 εκατομμύρια και 21· η Μάλτα περίπου 560.000 και 6. Πόσους κατοίκους εκπροσωπεί ένας ευρωβουλευτής σε κάθε χώρα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γερμανία: κάτοικοι ανά ευρωβουλευτή.
Ελλάδα: .
Μάλτα: .
Οι μικρές χώρες έχουν περισσότερους ευρωβουλευτές σε σχέση με τον πληθυσμό τους. Είναι σκόπιμο: με αυστηρή αναλογία, η Μάλτα θα είχε λιγότερο από έναν, και καμία από τις πολιτικές της απόψεις δεν θα ακουγόταν. Το σύστημα βρίσκεται ανάμεσα στο «ένας άνθρωπος, μία ψήφος» και στο «μία χώρα, μία ψήφος».
Παράδειγμα 2
Ένα φορτηγό με ελληνικά ροδάκινα πάει από τη Θεσσαλονίκη στο Μόναχο. Πού θα σταματήσει για έλεγχο, αν πάει από Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία και Αυστρία — και πού, αν πάει από Βόρεια Μακεδονία και Σερβία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία, Αυστρία και Γερμανία είναι όλες στην Ένωση, άρα στην ενιαία αγορά: τα ροδάκινα δεν πληρώνουν δασμούς και δεν περνούν τελωνείο.
Από τον Ιανουάριο του 2025 και οι πέντε είναι και στη ζώνη Σένγκεν, άρα ούτε ο οδηγός ελέγχεται στα σύνορα, εκτός από έκτακτους ελέγχους.
Η Βόρεια Μακεδονία και η Σερβία δεν είναι μέλη. Στη δεύτερη διαδρομή το φορτηγό βγαίνει από την Ένωση και ξαναμπαίνει: τελωνείο και έλεγχος διαβατηρίων στην έξοδο από την Ελλάδα, στα σύνορα των δύο χωρών και στην είσοδο στην Ουγγαρία ή την Κροατία.
Ο δρόμος μέσω Σερβίας είναι πιο σύντομος σε χιλιόμετρα. Με τις ώρες αναμονής στα σύνορα, όμως, δεν είναι πάντα και ο πιο γρήγορος. Αυτό είναι η ενιαία αγορά στον χάρτη.
Παράδειγμα 3
Σε ποιους από τους τρεις κύκλους — Ένωση, Σένγκεν, ευρώ — βρίσκονται η Ελλάδα, η Σουηδία, η Ιρλανδία και η Ελβετία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ελλάδα: και στους τρεις. Μπαίνεις χωρίς διαβατήριο από την Ιταλία και πληρώνεις με ευρώ.
Σουηδία: στην Ένωση και στο Σένγκεν, αλλά με δικό της νόμισμα, την κορόνα.
Ιρλανδία: στην Ένωση και στο ευρώ, αλλά όχι στο Σένγκεν· στο αεροδρόμιο του Δουβλίνου δείχνεις ταυτότητα ή διαβατήριο.
Ελβετία: μόνο στο Σένγκεν. Δεν είναι μέλος της Ένωσης και έχει το ελβετικό φράγκο — έχει όμως συμφωνίες που επιτρέπουν σε πολίτες της Ένωσης να ζουν και να δουλεύουν εκεί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσους ευρωβουλευτές εκλέγει η Ελλάδα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε η Ευρωπαϊκή Ένωση, από τις έξι χώρες του 1951 ως τις είκοσι επτά σήμερα.
- Να ξεχωρίζεις τους βασικούς θεσμούς της Ένωσης και τι κάνει ο καθένας.
- Να εξηγείς τι σημαίνουν στην πράξη η ενιαία αγορά, η ζώνη Σένγκεν και η ευρωζώνη.
- Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν τις διαφορές πλούτου ανάμεσα στις περιφέρειες της Ένωσης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.