Οι κάτοικοι της Ευρώπης και η διοίκηση της Ελλάδας
Πολιτικός χάρτης, γλώσσες και θρησκείες της Ευρώπης, και οι περιφέρειες και οι δήμοι της Ελλάδας.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης και πώς άλλαξε τον 20ό αιώνα.
- Να κατατάσσεις τις κύριες ευρωπαϊκές γλώσσες σε οικογένειες και να ξεχωρίζεις γλώσσα από κράτος.
- Να περιγράφεις ουδέτερα πού κυριαρχεί κάθε μεγάλη θρησκευτική παράδοση της Ευρώπης.
- Να εξηγείς τα επίπεδα διοίκησης της Ελλάδας — κράτος, περιφέρειες, δήμοι — και ποιο κάνει τι.
Ένας χάρτης που αλλάζει
Στην Ευρώπη ζουν περίπου εκατομμύρια άνθρωποι, σε περίπου πενήντα κράτη. Ο ακριβής αριθμός εξαρτάται από το πώς μετράς: κάποια κράτη, όπως η Ρωσία και η Τουρκία, απλώνονται και στην Ασία, και η Κύπρος είναι γεωγραφικά στην Ασία αλλά πολιτικά στην Ευρώπη.
Τα μεγέθη διαφέρουν πολύ. Η Ρωσία είναι η μεγαλύτερη χώρα της Γης· στο άλλο άκρο, το Βατικανό είναι το μικρότερο κράτος του κόσμου, μέσα στη Ρώμη. Ανάμεσα υπάρχουν και άλλα πολύ μικρά: Μονακό, Σαν Μαρίνο, Λιχτενστάιν, Ανδόρα, Μάλτα.
Ο πολιτικός χάρτης δεν είναι σταθερός σαν τον φυσικό. Τα βουνά μένουν, τα σύνορα αλλάζουν. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο διαλύθηκαν αυτοκρατορίες και γεννήθηκαν νέα κράτη. Γύρω στο – ο χάρτης ξαναγράφτηκε: η Γερμανία ενώθηκε, η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε σε δεκαπέντε κράτη, η Γιουγκοσλαβία και η Τσεχοσλοβακία χωρίστηκαν. Γι' αυτό ένας χάρτης της Ευρώπης του μοιάζει ξένος σήμερα.

Πολλές γλώσσες, λίγες οικογένειες
Στην Ευρώπη μιλιούνται δεκάδες γλώσσες. Οι περισσότερες όμως ανήκουν στη μεγάλη ινδοευρωπαϊκή οικογένεια και κατάγονται, πριν από χιλιάδες χρόνια, από μια κοινή γλώσσα. Μέσα της ξεχωρίζουν κλάδοι:
- Λατινογενείς (ρομανικές): προέρχονται από τα λατινικά της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ιταλικά, γαλλικά, ισπανικά, πορτογαλικά, ρουμανικά.
- Γερμανικές: γερμανικά, αγγλικά, ολλανδικά, σουηδικά, νορβηγικά, δανικά.
- Σλαβικές: ρωσικά, ουκρανικά, πολωνικά, τσεχικά, βουλγαρικά, σερβικά, κροατικά.
- Τα ελληνικά είναι κλάδος μόνα τους, όπως και τα αλβανικά. Υπάρχουν ακόμα οι κελτικές (ιρλανδικά, ουαλικά) και οι βαλτικές (λιθουανικά, λετονικά).
Μερικές γλώσσες δεν είναι καν ινδοευρωπαϊκές: τα ουγγρικά, τα φινλανδικά και τα εσθονικά ανήκουν σε άλλη οικογένεια, την ουραλική. Τα βασκικά, στα σύνορα Ισπανίας και Γαλλίας, δεν έχουν βρεθεί συγγενικά με καμία γνωστή γλώσσα.
Μια γλώσσα δεν ταυτίζεται με ένα κράτος. Τα γερμανικά είναι επίσημη γλώσσα στη Γερμανία, στην Αυστρία, στην Ελβετία, στο Λουξεμβούργο και στο Λιχτενστάιν. Και ένα κράτος μπορεί να έχει πολλές γλώσσες: η Ελβετία έχει τέσσερις εθνικές, το Βέλγιο τρεις επίσημες.

Θρησκείες
Η κυρίαρχη θρησκευτική παράδοση της Ευρώπης είναι ο χριστιανισμός, χωρισμένος ιστορικά σε τρεις μεγάλους κλάδους, που ο καθένας κυριαρχεί σε άλλο μέρος της ηπείρου:
| Παράδοση | Πού κυριαρχεί, κυρίως |
|---|---|
| Καθολικοί | νότια και δυτική Ευρώπη (Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία, Ιρλανδία), Πολωνία, Κροατία |
| Προτεστάντες | βόρεια Ευρώπη (Σκανδιναβία), μεγάλο μέρος της Γερμανίας και της Ολλανδίας, Ηνωμένο Βασίλειο |
| Ορθόδοξοι | νοτιοανατολική και ανατολική Ευρώπη (Ελλάδα, Κύπρος, Βουλγαρία, Ρουμανία, Σερβία, Ρωσία) |
Το Ισλάμ είναι η θρησκεία της πλειονότητας στην Τουρκία και έχει μεγάλη παρουσία σε χώρες των Βαλκανίων, όπως η Αλβανία και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, καθώς και κοινότητες σε πολλές χώρες της δυτικής Ευρώπης. Υπάρχουν εβραϊκές κοινότητες με ιστορία αιώνων. Και σε πολλές χώρες ένα μεγάλο και αυξανόμενο μέρος των κατοίκων δεν ανήκει σε καμία θρησκεία.
Στην Ελλάδα, το Σύνταγμα αναγνωρίζει την Ορθοδοξία ως «επικρατούσα θρησκεία» (άρθρο ) και ταυτόχρονα κατοχυρώνει τη θρησκευτική ελευθερία όλων (άρθρο ).
Ο πληθυσμός και η διοίκηση της Ελλάδας
Στην απογραφή του η Ελλάδα είχε μόνιμους κατοίκους, περίπου λιγότερους από το . Ο πληθυσμός μικραίνει και γερνά: γεννιούνται λιγότερα παιδιά απ' όσους πεθαίνουν. Είναι και πολύ άνισα μοιρασμένος: μόνο η Αττική έχει περίπου το .
Για να διοικηθεί, η χώρα χωρίζεται σε επίπεδα. Το σημερινό σχήμα το έφερε ο νόμος «Καλλικράτης», που ισχύει από το :
| Επίπεδο | Πόσα | Ποιος το διοικεί | Τι κάνει, για παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Κεντρική κυβέρνηση | κυβέρνηση και υπουργεία, στην Αθήνα | άμυνα, εξωτερική πολιτική, δικαιοσύνη, αστυνομία, πρόγραμμα των σχολείων | |
| Αποκεντρωμένες διοικήσεις | υπάλληλοι του κράτους, όχι αιρετοί | ασκούν στην περιοχή τους αρμοδιότητες του κράτους, χωρίς να είναι αυτοδιοίκηση | |
| Περιφέρειες | αιρετός περιφερειάρχης και περιφερειακό συμβούλιο | επαρχιακοί δρόμοι, ευρωπαϊκά προγράμματα της περιοχής, γεωργία, πολιτική προστασία | |
| Δήμοι | αιρετός δήμαρχος και δημοτικό συμβούλιο | καθαριότητα, πάρκα, δημοτικοί δρόμοι, παιδικοί σταθμοί, ληξιαρχείο |
Οι περιφέρειες και οι δήμοι είναι η τοπική αυτοδιοίκηση: τους διοικούν άνθρωποι που εκλέγουν οι κάτοικοι της περιοχής. Μια ιδιαίτερη περίπτωση είναι το Άγιον Όρος, που κατά το Σύνταγμα αυτοδιοικείται.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στην απογραφή του 2021 η Αττική είχε περίπου 3,81 εκατομμύρια κατοίκους και η Κεντρική Μακεδονία περίπου 1,80 εκατομμύρια, σε σύνολο 10,48 εκατομμυρίων. Τι μέρος του πληθυσμού ζει σε αυτές τις δύο περιφέρειες;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Προσθέτουμε: εκατομμύρια.
Διαιρούμε με το σύνολο: , δηλαδή περίπου .
Δύο από τις δεκατρείς περιφέρειες έχουν πάνω από τους μισούς κατοίκους της χώρας — κυρίως γύρω από τις δύο μεγάλες πόλεις, την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.
Οι υπόλοιπες έντεκα μοιράζονται λιγότερο από το μισό. Αυτό εξηγεί γιατί σε πολλά χωριά κλείνουν σχολεία, ενώ στις μεγάλες πόλεις δεν φτάνουν οι θέσεις.
Παράδειγμα 2
Η Ρουμανία έχει γείτονες με σλαβικές γλώσσες και ουγγρικά. Γιατί τα ρουμανικά είναι λατινογενής γλώσσα, συγγενής με τα ιταλικά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μια λατινογενής γλώσσα κατάγεται από τα λατινικά. Άρα κάποτε μιλήθηκαν λατινικά σε αυτόν τον τόπο.
Πράγματι, στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ. ο αυτοκράτορας Τραϊανός κατέκτησε τη Δακία, περίπου τη σημερινή Ρουμανία, και την έκανε ρωμαϊκή επαρχία. Ήρθαν άποικοι, στρατιώτες, έμποροι.
Τα λατινικά των Ρωμαίων ρίζωσαν και, μέσα σε πολλούς αιώνες, εξελίχθηκαν στα ρουμανικά — με λέξεις δανεισμένες και από τις σλαβικές γλώσσες γύρω τους.
Η γλώσσα κουβαλά την ιστορία ενός τόπου, όχι μόνο τη γεωγραφία του. Γι' αυτό ένας γλωσσικός χάρτης δεν συμπίπτει πάντα με τους γείτονες.
Παράδειγμα 3
Το 2010 ο «Καλλικράτης» μείωσε τους δήμους και τις κοινότητες της χώρας από 1.034 σε 325· σήμερα είναι 332. Τι κερδίζει και τι χάνει ένα χωριό που από αυτόνομη κοινότητα γίνεται μέρος ενός μεγαλύτερου δήμου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Από σε : οι δήμοι έγιναν περίπου τρεις φορές λιγότεροι, άρα κατά μέσο όρο τρεις φορές μεγαλύτεροι.
Κερδίζει: ένας μεγάλος δήμος έχει περισσότερους υπαλλήλους, μηχανικούς και χρήματα, και μπορεί να κάνει έργα που μια μικρή κοινότητα δεν μπορούσε.
Χάνει: το δημαρχείο είναι πιο μακριά, και οι αποφάσεις παίρνονται από ένα συμβούλιο όπου το χωριό είναι μία φωνή ανάμεσα σε πολλές.
Γι' αυτό τα χωριά κράτησαν τοπικά συμβούλια, που μεταφέρουν στον δήμο τις ανάγκες τους. Κάθε διοικητική διαίρεση είναι ζύγισμα ανάμεσα στο «μεγάλο και ικανό» και στο «κοντινό».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσους δήμους έχει σήμερα η Ελλάδα;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης και πώς άλλαξε τον 20ό αιώνα.
- Να κατατάσσεις τις κύριες ευρωπαϊκές γλώσσες σε οικογένειες και να ξεχωρίζεις γλώσσα από κράτος.
- Να περιγράφεις ουδέτερα πού κυριαρχεί κάθε μεγάλη θρησκευτική παράδοση της Ευρώπης.
- Να εξηγείς τα επίπεδα διοίκησης της Ελλάδας — κράτος, περιφέρειες, δήμοι — και ποιο κάνει τι.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.