Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας

Γεωλογική ιστορία, οροσειρές και πεδιάδες, ποτάμια και λίμνες, και το κλίμα από το Ιόνιο ως το Αιγαίο.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να αφηγείσαι με απλά λόγια τη γεωλογική ιστορία της Ελλάδας: η Ροδόπη, η θάλασσα της Τηθύος, η αλπική πτύχωση και η Αιγηίδα.
  2. Να εξηγείς γιατί η χώρα είναι ορεινή, με λίγες πεδιάδες και πολλά νησιά.
  3. Να περιγράφεις τα ποτάμια και τις λίμνες της χώρας και γιατί το νερό τους δεν φτάνει παντού.
  4. Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν πώς αλλάζει το κλίμα από το Ιόνιο στο Αιγαίο και από τον βορρά στον νότο.

Μια χώρα από βουνά και θάλασσα

Η Ελλάδα έχει έκταση περίπου 132.000132.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Σχεδόν τα τέσσερα πέμπτα της είναι ορεινά ή λοφώδη, και οι πεδιάδες είναι λίγες: ο θεσσαλικός κάμπος, η πεδιάδα της κεντρικής Μακεδονίας, οι κάμποι της Θράκης, της Ηλείας, της Μεσαράς στην Κρήτη. Οι ακτές της, μαζί με των νησιών, ξεπερνούν τα 13.00013.000 km — από τις μεγαλύτερες ακτογραμμές της Ευρώπης. Νησιά και βραχονησίδες υπάρχουν χιλιάδες· κατοικούνται περίπου διακόσια, ανάλογα με το πώς τα μετράς.

Όλα αυτά — τα πολλά βουνά, οι λίγες πεδιάδες, τα αμέτρητα νησιά — έχουν μία εξήγηση: τη γεωλογική ιστορία της χώρας.

Η ιστορία που είναι γραμμένη στις πέτρες

1. Η Ροδόπη, το παλαιότερο κομμάτι. Στη βορειοανατολική Ελλάδα, κατά μήκος των συνόρων με τη Βουλγαρία, βρίσκεται η μάζα της Ροδόπης: σκληρά, κρυσταλλικά πετρώματα, όπως γρανίτες και μάρμαρα, που ήταν ξηρά πολύ πριν σχηματιστεί η υπόλοιπη χώρα.

2. Ένας ωκεανός που χάθηκε. Για εκατομμύρια χρόνια, εκεί που είναι σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας απλωνόταν ένας ωκεανός, η Τηθύς, ανάμεσα στην Αφρική και την Ευρασία. Στον βυθό του μαζεύονταν στρώματα από λάσπη και όστρακα θαλάσσιων οργανισμών, που με τον καιρό έγιναν ασβεστόλιθοι. Γι' αυτό ο ασβεστόλιθος είναι το πιο κοινό πέτρωμα της χώρας.

3. Η αλπική πτύχωση. Καθώς η Αφρική πλησίαζε την Ευρασία, η Τηθύς έκλεινε, και τα στρώματα του βυθού της διπλώθηκαν και σηκώθηκαν. Έτσι σχηματίστηκαν η Πίνδος και τα άλλα βουνά, με διεύθυνση από τα βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά, συνέχεια των Δειναρικών Άλπεων.

Κοντινό σε βράχο από λεπτά στρώματα σε γκρίζες, άσπρες και κόκκινες αποχρώσεις, που λυγίζουν και διπλώνουν σαν φύλλα χαρτιού.
Πτυχωμένα στρώματα πετρωμάτων στον Άγιο Παύλο της νότιας Κρήτης. Κάποτε ήταν οριζόντιες στρώσεις στον βυθό· η πίεση ανάμεσα στις πλάκες τις λύγισε σαν να ήταν ζύμη. Έτσι, σε μεγάλη κλίμακα, διπλώθηκαν και σηκώθηκαν τα ελληνικά βουνά.Φωτογραφία: Dieter Mueller · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

4. Η Αιγηίδα που βούλιαξε. Εκεί που είναι σήμερα το Αιγαίο υπήρχε μια ενιαία ξηρά, η Αιγηίδα, που ένωνε την ηπειρωτική Ελλάδα με τη Μικρά Ασία. Στα τελευταία λίγα εκατομμύρια χρόνια έσπασε σε κομμάτια και τα περισσότερα βούλιαξαν. Η θάλασσα μπήκε ανάμεσα, και οι ψηλότερες κορυφές έμειναν έξω: είναι τα νησιά του Αιγαίου.

Από αεροπλάνο, την ώρα της δύσης: μια σειρά από ορεινά νησιά μέσα σε σκούρα γαλάζια θάλασσα, το ένα πίσω από το άλλο.
Το Δεσποτικό, η Αντίπαρος, η Πάρος και πίσω η Νάξος, από αεροπλάνο. Δες πόσο βουνίσια είναι και πόσο λίγο επίπεδο έδαφος έχουν: είναι οι κορυφές μιας ξηράς που βούλιαξε, και η θάλασσα γέμισε τις κοιλάδες ανάμεσά τους.Φωτογραφία: kallerna · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Η ιστορία δεν έχει τελειώσει: η Ελλάδα σείεται, ο Κορινθιακός ανοίγει, τα ηφαίστεια του νοτίου Αιγαίου είναι ενεργά.

Ποιο κεφάλαιο της ιστορίας έφτιαξε αυτόν τον τόπο;

Διάλεξε έναν τόπο και μετά τη γεωλογική διαδικασία που τον εξηγεί καλύτερα.

Ο τόπος

Βρήκες 0 από 5

Η διαδικασία

Η διαδικασία

Ποτάμια και λίμνες

Τα βουνά είναι κοντά στη θάλασσα, οπότε τα ελληνικά ποτάμια είναι μικρά και ορμητικά. Το μεγαλύτερο που κυλά ολόκληρο μέσα στη χώρα, ο Αλιάκμονας, έχει μήκος περίπου 300300 km. Πολλά ρέματα είναι χείμαρροι: φουσκώνουν με τις βροχές του χειμώνα και στεγνώνουν το καλοκαίρι.

Στα βόρεια, τα μεγαλύτερα ποτάμια — Έβρος, Νέστος, Στρυμόνας, Αξιός — πηγάζουν σε γειτονικές χώρες και διανύουν μόνο το τελευταίο τους κομμάτι στην Ελλάδα. Η ποσότητα και η καθαριότητα του νερού τους εξαρτώνται και από ό,τι γίνεται πάνω στο ποτάμι, πέρα από τα σύνορα.

Χάρτης της Ελλάδας με τα ποτάμια της και σημειωμένους τον Αλιάκμονα, τον Αξιό, τον Στρυμόνα, τον Νέστο και τον Έβρο.ΑλιάκμοναςΑξιόςΣτρυμόναςΝέστοςΈβροςΠοτάμια: © OpenStreetMap contributors

Η μεγαλύτερη φυσική λίμνη είναι η Τριχωνίδα, στην Αιτωλοακαρνανία, περίπου 9797 km². Οι Πρέσπες μοιράζονται ανάμεσα σε Ελλάδα, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία. Υπάρχουν και πολλές τεχνητές λίμνες, πίσω από φράγματα: των Κρεμαστών στον Αχελώο, η μεγαλύτερη, βγάζει ηλεκτρισμό· του Μόρνου δίνει νερό στην Αθήνα.

Από το παράθυρο αεροπλάνου, πάνω από το φτερό: μια μεγάλη μακρόστενη λίμνη και δίπλα της μια μικρότερη, ανάμεσα σε βουνά με λίγα χιόνια.
Η Τριχωνίδα από αεροπλάνο, στη μέση της φωτογραφίας· αριστερά της η μικρότερη Λυσιμαχία. Γύρω τους ο κάμπος του Αγρινίου και πίσω τα βουνά της Αιτωλοακαρνανίας.Φωτογραφία: Durutomo · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ένα κλίμα, πολλές εκδοχές

Η Ελλάδα έχει μεσογειακό κλίμα: ζεστά, ξερά καλοκαίρια και ήπιους, βροχερούς χειμώνες. Μέσα στη χώρα όμως το κλίμα αλλάζει πολύ, για τρεις λόγους:

  • Δύση και ανατολή. Οι υγροί άνεμοι έρχονται κυρίως από τα δυτικά. Ανεβαίνοντας την Πίνδο ψύχονται και αφήνουν τη βροχή τους στη δυτική πλευρά. Στην ανατολική φτάνουν σχεδόν στεγνοί.
  • Βορράς και νότος. Στη βόρεια ηπειρωτική χώρα οι χειμώνες είναι κρύοι, με χιόνια και παγωνιές· στα νότια νησιά σχεδόν ποτέ δεν χιονίζει.
  • Βουνό και ακτή. Όσο ανεβαίνεις, κρυώνει και βρέχει περισσότερο. Η θάλασσα, αντίθετα, μαλακώνει τις θερμοκρασίες στις ακτές.

Το καλοκαίρι στο Αιγαίο φυσούν τα μελτέμια, δυνατοί βόρειοι άνεμοι που δροσίζουν τα νησιά αλλά δυσκολεύουν τα πλοία.

Πόση βροχή πέφτει τον χρόνο

Ετήσια βροχή σε οκτώ πόλεις, σε χιλιοστά, στρογγυλεμένη στη δεκάδα (μέσοι όροι πολλών ετών, ΕΜΥ). Πριν πατήσεις το κουμπί, βρες: ποιες δύο πόλεις είναι πιο βροχερές, και τι κοινό έχουν στον χάρτη;

Κέρκυρα: 1.110Ιωάννινα: 1.090Πάτρα: 690Φλώρινα: 660Ηράκλειο: 480Θεσσαλονίκη: 450Αθήνα: 430Λάρισα: 410
Κέρκυρα1.110
Ιωάννινα1.090
Πάτρα690
Φλώρινα660
Ηράκλειο480
Θεσσαλονίκη450
Αθήνα430
Λάρισα410

Τα άκρα είναι ακόμα πιο μακριά: σε ορεινά χωριά της Ηπείρου πέφτουν πάνω από 2.0002.000 χιλιοστά τον χρόνο, ενώ σε σημεία της ανατολικής Κρήτης λιγότερα από 250250.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τα Ιωάννινα και η Λάρισα βρίσκονται σχεδόν στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος και απέχουν σε ευθεία γραμμή περίπου 140 km. Τα Ιωάννινα δέχονται περίπου 1.090 χιλιοστά βροχής τον χρόνο, η Λάρισα περίπου 410. Πόσες φορές περισσότερη βροχή, και γιατί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένας ορειβάτης βρίσκει απολιθωμένα θαλάσσια όστρακα μέσα σε ασβεστόλιθο, σε υψόμετρο 2.000 m στον Παρνασσό. Πώς βρέθηκαν εκεί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Η Αθήνα, όπου ζει περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της χώρας, παίρνει το νερό της κυρίως από τη λίμνη του Μόρνου, σχεδόν 200 km μακριά, στα βουνά της Φωκίδας. Γιατί από τόσο μακριά;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο είναι το παλαιότερο γεωλογικά κομμάτι της Ελλάδας;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποια ξηρά βούλιαξε και άφησε τις κορυφές της ως νησιά του Αιγαίου;

Τα κατάφερες;

  • Να αφηγείσαι με απλά λόγια τη γεωλογική ιστορία της Ελλάδας: η Ροδόπη, η θάλασσα της Τηθύος, η αλπική πτύχωση και η Αιγηίδα.
  • Να εξηγείς γιατί η χώρα είναι ορεινή, με λίγες πεδιάδες και πολλά νησιά.
  • Να περιγράφεις τα ποτάμια και τις λίμνες της χώρας και γιατί το νερό τους δεν φτάνει παντού.
  • Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν πώς αλλάζει το κλίμα από το Ιόνιο στο Αιγαίο και από τον βορρά στον νότο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Παιχνίδια

Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.

Βρήκες κάποιο λάθος;