Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας
Γεωλογική ιστορία, οροσειρές και πεδιάδες, ποτάμια και λίμνες, και το κλίμα από το Ιόνιο ως το Αιγαίο.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι με απλά λόγια τη γεωλογική ιστορία της Ελλάδας: η Ροδόπη, η θάλασσα της Τηθύος, η αλπική πτύχωση και η Αιγηίδα.
- Να εξηγείς γιατί η χώρα είναι ορεινή, με λίγες πεδιάδες και πολλά νησιά.
- Να περιγράφεις τα ποτάμια και τις λίμνες της χώρας και γιατί το νερό τους δεν φτάνει παντού.
- Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν πώς αλλάζει το κλίμα από το Ιόνιο στο Αιγαίο και από τον βορρά στον νότο.
Μια χώρα από βουνά και θάλασσα
Η Ελλάδα έχει έκταση περίπου τετραγωνικά χιλιόμετρα. Σχεδόν τα τέσσερα πέμπτα της είναι ορεινά ή λοφώδη, και οι πεδιάδες είναι λίγες: ο θεσσαλικός κάμπος, η πεδιάδα της κεντρικής Μακεδονίας, οι κάμποι της Θράκης, της Ηλείας, της Μεσαράς στην Κρήτη. Οι ακτές της, μαζί με των νησιών, ξεπερνούν τα km — από τις μεγαλύτερες ακτογραμμές της Ευρώπης. Νησιά και βραχονησίδες υπάρχουν χιλιάδες· κατοικούνται περίπου διακόσια, ανάλογα με το πώς τα μετράς.
Όλα αυτά — τα πολλά βουνά, οι λίγες πεδιάδες, τα αμέτρητα νησιά — έχουν μία εξήγηση: τη γεωλογική ιστορία της χώρας.
Η ιστορία που είναι γραμμένη στις πέτρες
1. Η Ροδόπη, το παλαιότερο κομμάτι. Στη βορειοανατολική Ελλάδα, κατά μήκος των συνόρων με τη Βουλγαρία, βρίσκεται η μάζα της Ροδόπης: σκληρά, κρυσταλλικά πετρώματα, όπως γρανίτες και μάρμαρα, που ήταν ξηρά πολύ πριν σχηματιστεί η υπόλοιπη χώρα.
2. Ένας ωκεανός που χάθηκε. Για εκατομμύρια χρόνια, εκεί που είναι σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας απλωνόταν ένας ωκεανός, η Τηθύς, ανάμεσα στην Αφρική και την Ευρασία. Στον βυθό του μαζεύονταν στρώματα από λάσπη και όστρακα θαλάσσιων οργανισμών, που με τον καιρό έγιναν ασβεστόλιθοι. Γι' αυτό ο ασβεστόλιθος είναι το πιο κοινό πέτρωμα της χώρας.
3. Η αλπική πτύχωση. Καθώς η Αφρική πλησίαζε την Ευρασία, η Τηθύς έκλεινε, και τα στρώματα του βυθού της διπλώθηκαν και σηκώθηκαν. Έτσι σχηματίστηκαν η Πίνδος και τα άλλα βουνά, με διεύθυνση από τα βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά, συνέχεια των Δειναρικών Άλπεων.

4. Η Αιγηίδα που βούλιαξε. Εκεί που είναι σήμερα το Αιγαίο υπήρχε μια ενιαία ξηρά, η Αιγηίδα, που ένωνε την ηπειρωτική Ελλάδα με τη Μικρά Ασία. Στα τελευταία λίγα εκατομμύρια χρόνια έσπασε σε κομμάτια και τα περισσότερα βούλιαξαν. Η θάλασσα μπήκε ανάμεσα, και οι ψηλότερες κορυφές έμειναν έξω: είναι τα νησιά του Αιγαίου.

Η ιστορία δεν έχει τελειώσει: η Ελλάδα σείεται, ο Κορινθιακός ανοίγει, τα ηφαίστεια του νοτίου Αιγαίου είναι ενεργά.
Ποτάμια και λίμνες
Τα βουνά είναι κοντά στη θάλασσα, οπότε τα ελληνικά ποτάμια είναι μικρά και ορμητικά. Το μεγαλύτερο που κυλά ολόκληρο μέσα στη χώρα, ο Αλιάκμονας, έχει μήκος περίπου km. Πολλά ρέματα είναι χείμαρροι: φουσκώνουν με τις βροχές του χειμώνα και στεγνώνουν το καλοκαίρι.
Στα βόρεια, τα μεγαλύτερα ποτάμια — Έβρος, Νέστος, Στρυμόνας, Αξιός — πηγάζουν σε γειτονικές χώρες και διανύουν μόνο το τελευταίο τους κομμάτι στην Ελλάδα. Η ποσότητα και η καθαριότητα του νερού τους εξαρτώνται και από ό,τι γίνεται πάνω στο ποτάμι, πέρα από τα σύνορα.
Η μεγαλύτερη φυσική λίμνη είναι η Τριχωνίδα, στην Αιτωλοακαρνανία, περίπου km². Οι Πρέσπες μοιράζονται ανάμεσα σε Ελλάδα, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία. Υπάρχουν και πολλές τεχνητές λίμνες, πίσω από φράγματα: των Κρεμαστών στον Αχελώο, η μεγαλύτερη, βγάζει ηλεκτρισμό· του Μόρνου δίνει νερό στην Αθήνα.

Ένα κλίμα, πολλές εκδοχές
Η Ελλάδα έχει μεσογειακό κλίμα: ζεστά, ξερά καλοκαίρια και ήπιους, βροχερούς χειμώνες. Μέσα στη χώρα όμως το κλίμα αλλάζει πολύ, για τρεις λόγους:
- Δύση και ανατολή. Οι υγροί άνεμοι έρχονται κυρίως από τα δυτικά. Ανεβαίνοντας την Πίνδο ψύχονται και αφήνουν τη βροχή τους στη δυτική πλευρά. Στην ανατολική φτάνουν σχεδόν στεγνοί.
- Βορράς και νότος. Στη βόρεια ηπειρωτική χώρα οι χειμώνες είναι κρύοι, με χιόνια και παγωνιές· στα νότια νησιά σχεδόν ποτέ δεν χιονίζει.
- Βουνό και ακτή. Όσο ανεβαίνεις, κρυώνει και βρέχει περισσότερο. Η θάλασσα, αντίθετα, μαλακώνει τις θερμοκρασίες στις ακτές.
Το καλοκαίρι στο Αιγαίο φυσούν τα μελτέμια, δυνατοί βόρειοι άνεμοι που δροσίζουν τα νησιά αλλά δυσκολεύουν τα πλοία.
Τα άκρα είναι ακόμα πιο μακριά: σε ορεινά χωριά της Ηπείρου πέφτουν πάνω από χιλιοστά τον χρόνο, ενώ σε σημεία της ανατολικής Κρήτης λιγότερα από .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τα Ιωάννινα και η Λάρισα βρίσκονται σχεδόν στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος και απέχουν σε ευθεία γραμμή περίπου 140 km. Τα Ιωάννινα δέχονται περίπου 1.090 χιλιοστά βροχής τον χρόνο, η Λάρισα περίπου 410. Πόσες φορές περισσότερη βροχή, και γιατί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαιρούμε: . Τα Ιωάννινα παίρνουν σχεδόν τριπλάσια βροχή.
Ανάμεσά τους υψώνεται η Πίνδος. Τα Ιωάννινα είναι στη δυτική της πλευρά, η Λάρισα στην ανατολική.
Ο υγρός αέρας από το Ιόνιο αναγκάζεται να ανέβει τα βουνά, ψύχεται, και οι υδρατμοί του γίνονται σύννεφα και βροχή στις δυτικές πλαγιές.
Όταν κατεβαίνει στον θεσσαλικό κάμπο, ο αέρας έχει χάσει το μεγαλύτερο μέρος της υγρασίας του. Η Λάρισα βρίσκεται στη «σκιά βροχής» της Πίνδου.
Παράδειγμα 2
Ένας ορειβάτης βρίσκει απολιθωμένα θαλάσσια όστρακα μέσα σε ασβεστόλιθο, σε υψόμετρο 2.000 m στον Παρνασσό. Πώς βρέθηκαν εκεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα όστρακα ανήκαν σε οργανισμούς που ζούσαν στη θάλασσα. Άρα κάποτε αυτό το πέτρωμα ήταν βυθός.
Ο ασβεστόλιθος σχηματίζεται ακριβώς έτσι: από στρώματα λάσπης και οστράκων που μαζεύονται στον βυθό και σκληραίνουν μέσα σε εκατομμύρια χρόνια. Εδώ ήταν ο βυθός της Τηθύος.
Όταν η Αφρική πλησίασε την Ευρασία, η αλπική πτύχωση δίπλωσε τα στρώματα και τα σήκωσε, μαζί με τα όστρακα μέσα τους.
Η διάβρωση έφερε μετά το πέτρωμα στην επιφάνεια. Το όστρακο είναι λοιπόν ντοκουμέντο: λέει ότι το βουνό ήταν κάποτε θάλασσα.
Παράδειγμα 3
Η Αθήνα, όπου ζει περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της χώρας, παίρνει το νερό της κυρίως από τη λίμνη του Μόρνου, σχεδόν 200 km μακριά, στα βουνά της Φωκίδας. Γιατί από τόσο μακριά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η Αττική είναι στην ανατολική, ξερή πλευρά της χώρας: περίπου χιλιοστά βροχής τον χρόνο, με σχεδόν τίποτα το καλοκαίρι.
Δεν έχει μεγάλα ποτάμια ούτε μεγάλες λίμνες. Τα ρέματά της είναι χείμαρροι.
Ο Μόρνος βρίσκεται σε ορεινή περιοχή, πιο κοντά στην Πίνδο, όπου βρέχει και χιονίζει περισσότερο. Το φράγμα κρατά το νερό του χειμώνα για όλο τον χρόνο, και ένα μεγάλο υδραγωγείο το φέρνει στην Αθήνα.
Η γεωγραφία του νερού και η γεωγραφία των ανθρώπων δεν ταιριάζουν: η βροχή πέφτει στα δυτικά και στα βουνά, οι άνθρωποι ζουν κυρίως στα ανατολικά και στις πόλεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια ξηρά βούλιαξε και άφησε τις κορυφές της ως νησιά του Αιγαίου;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι με απλά λόγια τη γεωλογική ιστορία της Ελλάδας: η Ροδόπη, η θάλασσα της Τηθύος, η αλπική πτύχωση και η Αιγηίδα.
- Να εξηγείς γιατί η χώρα είναι ορεινή, με λίγες πεδιάδες και πολλά νησιά.
- Να περιγράφεις τα ποτάμια και τις λίμνες της χώρας και γιατί το νερό τους δεν φτάνει παντού.
- Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν πώς αλλάζει το κλίμα από το Ιόνιο στο Αιγαίο και από τον βορρά στον νότο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.