Το φυσικό περιβάλλον της Ευρώπης

Ορογένεση, βουνά και πεδιάδες, θάλασσες, κλίμα, ποτάμια και βλάστηση της ηπείρου μας.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

Να ξεχωρίζεις τις τρεις μεγάλες ορογενέσεις της Ευρώπης και να εξηγείς γιατί τα παλιά βουνά είναι χαμηλότερα από τα νέα.
Να περιγράφεις τη Μεσόγειο, τη Βαλτική και τη Βόρεια Θάλασσα και τι κάνει την καθεμιά διαφορετική.
Να συνδέεις τα μεγάλα ποτάμια της Ευρώπης με τις θάλασσες όπου εκβάλλουν.
Να εξηγείς πώς αλλάζουν το κλίμα και η βλάστηση από τα δυτικά προς τα ανατολικά και από τον βορρά προς τον νότο.

Μια μικρή ήπειρος με πολλές ακτές

Η Ευρώπη έχει έκταση περίπου $10$ εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα: είναι η δεύτερη μικρότερη ήπειρος, μετά την Ωκεανία. Στα ανατολικά δεν τη χωρίζει από την Ασία καμία θάλασσα. Το όριο που χρησιμοποιούμε είναι συμβατικό: τα Ουράλια όρη, ο ποταμός Ουράλης, η Κασπία Θάλασσα και ο Καύκασος.

Το πιο χαρακτηριστικό της γνώρισμα φαίνεται σε κάθε χάρτη: οι ακτές της είναι γεμάτες κόλπους και χερσονήσους — Σκανδιναβική, Ιβηρική, Ιταλική, Βαλκανική, Γιουτλάνδη. Σχεδόν κανένα σημείο της δυτικής Ευρώπης δεν απέχει πάνω από $500$ περίπου χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Αυτό έκανε το εμπόριο και τη ναυσιπλοΐα εύκολα από πολύ νωρίς.

Τρεις ορογενέσεις, τρεις ηλικίες βουνών

Τα βουνά της Ευρώπης δεν σηκώθηκαν όλα μαζί. Υψώθηκαν σε τρεις μεγάλες περιόδους ορογένεσης, όταν οι λιθοσφαιρικές πλάκες συγκρούστηκαν και τα πετρώματα διπλώθηκαν.

Ορογένεση	Πότε, περίπου	Βουνά που άφησε	Πώς είναι σήμερα
Καληδόνια	πριν από $490$ – $390$ εκ. χρόνια	Σκανδιναβικά όρη, Σκωτία	χαμηλά, στρογγυλεμένα
Ερκύνια	πριν από $380$ – $250$ εκ. χρόνια	Κεντρικός Όγκος της Γαλλίας, Μέλας Δρυμός, Βοημία, Ουράλια	χαμηλοί ορεινοί όγκοι
Αλπική	από πριν από $65$ εκ. χρόνια ως σήμερα	Άλπεις, Πυρηναία, Καρπάθια, Απέννινα, Δειναρικές Άλπεις, Πίνδος, Καύκασος	ψηλά, απότομα, με χιονισμένες κορυφές

Από τη στιγμή που ένα βουνό σηκώνεται, η διάβρωση αρχίζει να το φθείρει: νερό, πάγος, άνεμος. Μέσα σε εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, ένα βουνό ψηλό όσο οι Άλπεις γίνεται ένας χαμηλός, στρογγυλεμένος όγκος. Γι' αυτό η ηλικία ενός βουνού διαβάζεται στο σχήμα του.

Σε ποια ορογένεση ανήκει;

Διάλεξε μια οροσειρά και μετά μια ορογένεση. Αν κάνεις λάθος, η απάντηση σου δίνει ένα στοιχείο από το ύψος ή τη θέση της.

Η οροσειρά

Η ορογένεση

Ανάμεσα στα βουνά απλώνονται οι πεδιάδες. Η μεγαλύτερη είναι η Μεγάλη Ευρωπαϊκή Πεδιάδα, που ξεκινά από τη βόρεια Γαλλία, περνά από τη Γερμανία και την Πολωνία και φαρδαίνει ως τα Ουράλια. Μικρότερες, αλλά πολύ εύφορες, είναι η Ουγγρική πεδιάδα και η πεδιάδα του Πάδου στη βόρεια Ιταλία.

Στον βορρά, το τοπίο το σχεδίασε και ο πάγος. Στην τελευταία παγετώδη περίοδο, πριν από περίπου $20.000$ χρόνια, παγετώνες πάχους χιλιομέτρων σκέπαζαν τη Σκανδιναβία. Όταν έλιωσαν, άφησαν τα φιόρδ της Νορβηγίας — βαθιές κοιλάδες που μπήκε μέσα η θάλασσα — και δεκάδες χιλιάδες λίμνες στη Φινλανδία.

Τρεις θάλασσες, τρεις χαρακτήρες

Η Ευρώπη βρέχεται από τον Ατλαντικό, τον Αρκτικό ωκεανό και πολλές θάλασσες. Τρεις από αυτές έχουν πολύ διαφορετικό χαρακτήρα.

	Μεσόγειος	Βαλτική	Βόρεια Θάλασσα
Βάθος	βαθιά, μέσο βάθος περίπου $1.500$ m	ρηχή, μέσο βάθος περίπου $55$ m	ρηχή, μέσο βάθος περίπου $95$ m
Νερό	ζεστό και αλμυρό	υφάλμυρο, σχεδόν γλυκό στον βορρά	κρύο, αλμυρό σαν τον ωκεανό
Σύνδεση με τον ωκεανό	μόνο από το Γιβραλτάρ, πλάτους περίπου $14$ km	από στενά ανάμεσα στη Δανία και τη Σουηδία	ανοιχτή στον Ατλαντικό
Τι τη χαρακτηρίζει	τουρισμός, ναυσιπλοΐα, αρχαίοι πολιτισμοί γύρω της	ο βόρειος κόλπος της παγώνει κάθε χειμώνα	πετρέλαιο και φυσικό αέριο στον βυθό, αλιεία

Η Βαλτική δέχεται το νερό πολλών ποταμών και ανανεώνεται αργά από τον ωκεανό, γι' αυτό είναι τόσο γλυκιά. Το ίδιο χαρακτηριστικό την κάνει ευάλωτη: ό,τι ρυπαίνει μένει μέσα της για πολλά χρόνια.

Ποτάμια, κλίμα, βλάστηση

Τα μεγάλα ποτάμια της Ευρώπης ξεκινούν από τα κεντρικά βουνά ή από τη Μεγάλη Πεδιάδα, και καταλήγουν σε όλες τις θάλασσες γύρω της:

Ποτάμι	Μήκος, περίπου	Εκβάλλει
Βόλγας	$3.500$ km	Κασπία Θάλασσα
Δούναβης	$2.850$ km, περνά από $10$ χώρες	Μαύρη Θάλασσα
Δνείπερος	$2.200$ km	Μαύρη Θάλασσα
Ρήνος	$1.230$ km	Βόρεια Θάλασσα
Βιστούλας	$1.050$ km	Βαλτική
Ροδανός	$810$ km	Μεσόγειος

Το κλίμα αλλάζει προς δύο κατευθύνσεις. Από τον βορρά προς τον νότο ζεσταίνει, ως το μεσογειακό κλίμα με τα ξερά καλοκαίρια. Από τη δύση προς την ανατολή χάνεται η επίδραση του Ατλαντικού: οι χειμώνες γίνονται πιο κρύοι, τα καλοκαίρια πιο ζεστά, οι βροχές λιγότερες. Αυτό λέγεται ηπειρωτικότητα.

Η βλάστηση ακολουθεί το κλίμα, σε ζώνες:

Τούντρα: βρύα και λειχήνες στον μακρινό βορρά.
Τάιγκα: δάση από κωνοφόρα (έλατα, πεύκα) στη Σκανδιναβία, τη Φινλανδία και τη βόρεια Ρωσία.
Φυλλοβόλα δάση: βελανιδιές και οξιές στη δυτική και κεντρική Ευρώπη — όσα έχουν απομείνει, γιατί τα περισσότερα έγιναν χωράφια.
Στέπα: λιβάδια χωρίς δέντρα στη νοτιοανατολική Ευρώπη, σήμερα σιτοβολώνας.
Μεσογειακή βλάστηση: ελιές, πουρνάρια, μακί, φυτά που αντέχουν την καλοκαιρινή ξηρασία.

Ας το δουλέψουμε

Παράδειγμα 1

Η ψηλότερη κορυφή των Ουραλίων είναι περίπου 1.900 m, του Λευκού Όρους περίπου 4.800 m. Γιατί τόση διαφορά, αφού και τα δύο σχηματίστηκαν από σύγκρουση πλακών;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένα πλοίο φεύγει τον Φεβρουάριο από την Αγία Πετρούπολη, στο βάθος του Κόλπου της Φινλανδίας, στη Βαλτική. Ένα άλλο φεύγει τον ίδιο μήνα από το Μπέργκεν της Νορβηγίας, σε παρόμοιο γεωγραφικό πλάτος. Γιατί το πρώτο μπορεί να χρειαστεί παγοθραυστικό και το δεύτερο όχι;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Μια φορτηγίδα θέλει να πάει από το Ρότερνταμ, στις εκβολές του Ρήνου, ως τη Μαύρη Θάλασσα χωρίς να βγει στον ωκεανό. Είναι δυνατό;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Θυμήσου

Όριο με την Ασία: Ουράλια, ποταμός Ουράλης, Κασπία, Καύκασος — συμβατικό.
Καληδόνια (βορράς), ερκύνια (κέντρο), αλπική (νότος, ακόμα ενεργή): όσο πιο νέο το βουνό, τόσο πιο ψηλό.
Μεσόγειος βαθιά και αλμυρή· Βαλτική ρηχή και υφάλμυρη· Βόρεια Θάλασσα ρηχή, με πετρέλαιο.
Μεγαλύτερο ποτάμι ο Βόλγας, στην Κασπία· ο Δούναβης περνά από $10$ χώρες.
Από δύση προς ανατολή μεγαλώνει η ηπειρωτικότητα· η βλάστηση πάει από τούντρα και τάιγκα ως τη μεσογειακή.

Ασκήσεις

Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Ποιο από τα παρακάτω χρησιμοποιείται ως όριο ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία;

Τα Ουράλια όρηΟ ποταμός ΔούναβηςΤα Καρπάθια όρηΤα Σκανδιναβικά όρη

Τα κατάφερες;

Να ξεχωρίζεις τις τρεις μεγάλες ορογενέσεις της Ευρώπης και να εξηγείς γιατί τα παλιά βουνά είναι χαμηλότερα από τα νέα.
Να περιγράφεις τη Μεσόγειο, τη Βαλτική και τη Βόρεια Θάλασσα και τι κάνει την καθεμιά διαφορετική.
Να συνδέεις τα μεγάλα ποτάμια της Ευρώπης με τις θάλασσες όπου εκβάλλουν.
Να εξηγείς πώς αλλάζουν το κλίμα και η βλάστηση από τα δυτικά προς τα ανατολικά και από τον βορρά προς τον νότο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.