Η θέση της Ευρώπης στον κόσμο
Γεωγραφική και σχετική θέση: γιατί οι συντεταγμένες δεν αρκούν για να καταλάβεις έναν τόπο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Β΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη σχετική, την απόλυτη και τη γεωγραφική θέση ενός τόπου.
- Να περιγράφεις τη θέση μιας πόλης ή μιας χώρας και με τους δύο τρόπους, με συντεταγμένες και με σημεία αναφοράς.
- Να εξηγείς τι μας λέει η σχετική θέση που δεν μας λένε οι συντεταγμένες: κλίμα, δρόμους, γείτονες, δυνατότητες.
- Να περιγράφεις τη θέση της Ευρώπης στον κόσμο και τα πλεονεκτήματα που της δίνει.
Δύο τρόποι να πεις «πού»
Ένας φίλος σου σε ρωτά πού μένεις. Μπορείς να του απαντήσεις με δύο τρόπους:
- «Οδός Βενιζέλου .»
- «Το τρίτο σπίτι μετά το φαρμακείο, προς την πλευρά της εκκλησίας, απέναντι από το πάρκο.»
Και οι δύο απαντήσεις είναι σωστές, αλλά λένε διαφορετικά πράγματα. Η πρώτη είναι ακριβής: όποιος έχει χάρτη τη βρίσκει, ακόμα κι αν δεν έχει πάει ποτέ εκεί. Η δεύτερη δεν μπορεί να μπει σε έναν χάρτη έτσι απλά, αλλά λέει τι έχεις γύρω σου.
Η Γεωγραφία δίνει όνομα σε αυτούς τους δύο τρόπους.
| Πώς ορίζεται | Παραδείγματα | |
|---|---|---|
| Σχετική θέση | σε σχέση με κάποιο άλλο στοιχείο του χώρου, το σημείο αναφοράς: «κοντά», «μακριά», «βορειοανατολικά του» | «Το Λιτόχωρο είναι χτισμένο στους πρόποδες του Ολύμπου.» «Η Ελλάδα βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης.» |
| Απόλυτη θέση | με ένα σύστημα αναφοράς που ισχύει για όλους: διευθύνσεις, τετράγωνα χάρτη, συντεταγμένες | «Οδός Ιπποκράτους .» «Στο τετράγωνο Β2 του χάρτη.» Ο πύργος στο e4 της σκακιέρας. |
| Γεωγραφική θέση | η απόλυτη θέση με το σύστημα των γεωγραφικών συντεταγμένων: πλάτος και μήκος | Η Θεσσαλονίκη είναι στις Β και Α. |
Η γεωγραφική θέση είναι λοιπόν μια ειδική περίπτωση απόλυτης θέσης. Το γεωγραφικό πλάτος και μήκος τα έμαθες στην Α΄ Γυμνασίου: γράφονται σε μοίρες και λεπτά, με Β ή Ν για το πλάτος και Α ή Δ για το μήκος. Σήμερα τα δίνει σε δευτερόλεπτα το δορυφορικό σύστημα εντοπισμού θέσης κάθε κινητού, με ακρίβεια λίγων μέτρων.
Τι λέει ο καθένας, και τι δεν λέει
Πάρε μια πόλη της Θράκης, την Αλεξανδρούπολη.
Η γεωγραφική της θέση: περίπου Β, Α. Με αυτούς τους δύο αριθμούς τη βρίσκεις σε οποιονδήποτε χάρτη του κόσμου, χωρίς καμία αμφιβολία.
Η σχετική της θέση:
- Είναι παραθαλάσσια πόλη στο Θρακικό Πέλαγος, με λιμάνι.
- Βρίσκεται στο ανατολικό άκρο της Εγνατίας Οδού, του μεγάλου δρόμου που διασχίζει όλη τη βόρεια Ελλάδα ως την Ηγουμενίτσα.
- Είναι πολύ κοντά σε δύο γειτονικές χώρες, τη Βουλγαρία και την Τουρκία.
- Είναι λίγο δυτικά από το Δέλτα του Έβρου, έναν από τους σημαντικότερους υγροτόπους της Ευρώπης.
- Έχει κλίμα παρόμοιο με άλλες πόλεις στις ακτές του βόρειου Αιγαίου.

Η σχετική θέση είναι τόσο σημαντική για τους ανθρώπους, που έδωσε όνομα σε πολλά χωριά. Στο Ζαγόρι της Ηπείρου, το Δίλοφο είναι χτισμένο ανάμεσα σε δύο λόφους. Ο χάρτης της Ελλάδας είναι γεμάτος τέτοια ονόματα: Ακρογιάλι, Λιβάδια, Χερσόνησος, Μεσοποταμιά, Ακροποταμιά, Επτάλοφος. Κάθε όνομα είναι μια μικρή περιγραφή της θέσης του.
Η Ελλάδα και η Ευρώπη στον χάρτη
Η Ελλάδα εκτείνεται περίπου από ως βόρειο πλάτος και από ως ανατολικό μήκος. Αυτή είναι η γεωγραφική της θέση. Η σχετική της θέση λέει περισσότερα:
- Είναι στη νότια Ευρώπη: χώρα ευρωπαϊκή.
- Απέχει περίπου εξίσου από τον Ισημερινό και τον Βόρειο Πόλο, άρα έχει εύκρατο κλίμα.
- Είναι πολύ κοντά στην Ασία και στην Αφρική, άρα έχει μεγάλη σημασία για όλη την περιοχή.
- Βρέχεται από τη Μεσόγειο, άρα έχει εμπόριο και πολιτιστικές ανταλλαγές με τις άλλες μεσογειακές χώρες.
- Από τα πελάγη της περνούν οι θαλάσσιοι δρόμοι που ενώνουν τη Μεσόγειο με τον Εύξεινο Πόντο.
Η Ευρώπη, η ήπειρος όπου ζούμε, εκτείνεται στην ηπειρωτική της έκταση περίπου από τις ως τις βόρειο πλάτος και από τις δυτικό ως τις ανατολικό μήκος. Βρίσκεται λοιπόν ολόκληρη στο βόρειο ημισφαίριο, και κυρίως στο ανατολικό. Η σχετική της θέση:
| Σε σχέση με | Η Ευρώπη… |
|---|---|
| την Ασία | είναι η δυτική συνέχειά της, χωρίς θάλασσα ανάμεσα: όριο είναι τα Ουράλια, η Κασπία, ο Καύκασος, ο Εύξεινος Πόντος και τα Στενά |
| την Αφρική | βρίσκεται βόρεια και πολύ κοντά της: τις χωρίζει η Μεσόγειος, και στο Γιβραλτάρ μόνο περίπου km θάλασσας |
| την Αμερική | είναι απέναντι, πέρα από τον Ατλαντικό, σε σχετικά μικρή απόσταση |
| τον Ισημερινό και τον Πόλο | το μεγαλύτερο μέρος της απέχει αρκετά και από τους δύο: βρίσκεται κυρίως στην εύκρατη ζώνη, ένα μικρό κομμάτι στην πολική, και κανένα στην τροπική |
| τη θάλασσα | βρέχεται από πολλές θάλασσες, με τον Ατλαντικό στα δυτικά· και τα πιο απομακρυσμένα σημεία της απέχουν από τη θάλασσα λιγότερο από περίπου km |
Η Ευρώπη βρίσκεται λοιπόν ανάμεσα στην Αμερική, την Ασία και την Αφρική: είναι ένα σταυροδρόμι ηπείρων.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο αγγελίες για το ίδιο σπίτι στη Χαλκιδική. Α: «Νέα Φώκαια, οδός Αιγαίου 36, μονοκατοικία 150 τ.μ.» Β: «Νέα Φώκαια, μονοκατοικία 150 τ.μ., όλα τα δωμάτια ανατολικά, 100 m από τη θάλασσα, κοντά στον κεντρικό δρόμο.» Ποια βοηθά περισσότερο έναν αγοραστή;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αγγελία Α δίνει απόλυτη θέση: μια διεύθυνση. Με αυτήν ο αγοραστής βρίσκει το σπίτι, αλλά δεν μαθαίνει τίποτα για το πώς είναι η ζωή εκεί.
Η αγγελία Β δίνει σχετική θέση: σε σχέση με τον ήλιο (ανατολικά), με τη θάλασσα ( m) και με τον δρόμο. Από αυτά ο αγοραστής καταλαβαίνει ότι το σπίτι έχει πρωινό ήλιο, είναι για μπάνιο με τα πόδια, και έχει εύκολη πρόσβαση.
Για να αποφασίσει, η Β είναι πολύ πιο χρήσιμη. Για να πάει εκεί, θα χρειαστεί την Α. Γι' αυτό οι καλές αγγελίες δίνουν και τα δύο: τη διεύθυνση και το τι υπάρχει γύρω.
Παράδειγμα 2
Η Αθήνα είναι περίπου στις 38° Β και η Μόσχα περίπου στις 56° Β. Τι μπορείς να πεις για το κλίμα τους μόνο από τις συντεταγμένες, και τι χρειάζεσαι ακόμα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Από το πλάτος καταλαβαίνεις ότι η Μόσχα είναι πολύ πιο βόρεια, δηλαδή πιο κοντά στον Πόλο. Ο ήλιος εκεί ανεβαίνει χαμηλότερα, οπότε περιμένεις κρυότερο κλίμα.
Όμως δύο πόλεις στο ίδιο πλάτος μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό κλίμα. Χρειάζεσαι τη σχετική θέση: η Αθήνα είναι δίπλα στη θάλασσα, στη Μεσόγειο· η Μόσχα είναι στο εσωτερικό μιας μεγάλης πεδιάδας, πολύ μακριά από τον ωκεανό.
Η θάλασσα μαλακώνει τις θερμοκρασίες. Η Μόσχα, μακριά της, έχει ηπειρωτικό κλίμα, με πολύ βαρύ χειμώνα. Η Αθήνα έχει μεσογειακό, με ήπιο χειμώνα και ζεστό, ξηρό καλοκαίρι.
Οι συντεταγμένες έδωσαν την αρχή της απάντησης. Τον λόγο που η διαφορά είναι τόσο μεγάλη τον έδωσε η σχετική θέση.
Παράδειγμα 3
Από όσα ξέρεις για τη θέση της Ευρώπης, ποια πλεονεκτήματα είχε για τους κατοίκους της;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κλίμα. Το μεγαλύτερο μέρος της είναι στην εύκρατη ζώνη, χωρίς τις ακραίες ζέστες των τροπικών ούτε τα πολικά κρύα. Αυτό ευνόησε τη γεωργία και την πυκνή κατοίκηση.
Η θάλασσα. Καμία περιοχή της δεν είναι πολύ μακριά από τη θάλασσα, και οι ακτές της είναι γεμάτες κόλπους και λιμάνια. Το εμπόριο και τα ταξίδια ήταν εύκολα από πολύ νωρίς.
Το σταυροδρόμι. Βρίσκεται ανάμεσα σε Ασία, Αφρική και Αμερική. Από εκεί περνούσαν εμπορεύματα, άνθρωποι και ιδέες, και η Ευρώπη έπαιρνε και έδινε.
Κανένα από αυτά δεν φαίνεται σε δύο αριθμούς πλάτους και μήκους. Όλα βγαίνουν από τη σχετική θέση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η απόλυτη θέση ενός τόπου όταν δίνεται με γεωγραφικό πλάτος και μήκος;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη σχετική, την απόλυτη και τη γεωγραφική θέση ενός τόπου.
- Να περιγράφεις τη θέση μιας πόλης ή μιας χώρας και με τους δύο τρόπους, με συντεταγμένες και με σημεία αναφοράς.
- Να εξηγείς τι μας λέει η σχετική θέση που δεν μας λένε οι συντεταγμένες: κλίμα, δρόμους, γείτονες, δυνατότητες.
- Να περιγράφεις τη θέση της Ευρώπης στον κόσμο και τα πλεονεκτήματα που της δίνει.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.