Το νερό και ο ρόλος του
Ένα μόριο με παράξενες ιδιότητες — και γιατί μας αφορά.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Γυμνασίου, §2.1
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις το μόριο του νερού και γιατί έχει ένα θετικό και ένα αρνητικό άκρο.
- Να εξηγείς γιατί ο πάγος επιπλέει και γιατί αυτό είναι ασυνήθιστο.
- Να συνδέεις τις ιδιότητες του νερού με τον ρόλο του στη ζωή και στο κλίμα.
Ένα μόριο με στραβή γωνία
Το νερό είναι : δύο άτομα υδρογόνου και ένα οξυγόνου.
Το ενδιαφέρον δεν είναι η σύσταση αλλά το σχήμα. Τα δύο υδρογόνα δεν βρίσκονται σε ευθεία γραμμή με το οξυγόνο — σχηματίζουν γωνία περίπου .
Και επειδή το οξυγόνο τραβάει τα ηλεκτρόνια πιο δυνατά, η πλευρά του οξυγόνου γίνεται ελαφρώς αρνητική και η πλευρά των υδρογόνων ελαφρώς θετική.
Το μόριο δηλαδή έχει δύο άκρα, σαν μικροσκοπικός μαγνήτης — μόνο που οι πόλοι του είναι ηλεκτρικοί, ένα θετικό και ένα αρνητικό άκρο, όχι μαγνητικοί. Ένα τέτοιο μόριο λέγεται πολικό. Από αυτή τη μία λεπτομέρεια προκύπτουν σχεδόν όλες οι παράξενες ιδιότητές του.
Γιατί το νερό διαλύει τόσα πράγματα
Τα μόρια του νερού, με τα δύο τους άκρα, περικυκλώνουν φορτισμένα σωματίδια και τα απομακρύνουν το ένα από το άλλο.
Έτσι διαλύεται το αλάτι: τα θετικά άκρα του νερού πλησιάζουν τα αρνητικά ιόντα χλωρίου, τα αρνητικά άκρα πλησιάζουν τα θετικά ιόντα νατρίου, και ο κρύσταλλος διαλύεται.
Το λάδι όμως δεν έχει φορτισμένα άκρα. Τα μόριά του δεν «ενδιαφέρουν» το νερό, και γι' αυτό μένουν χωριστά.
Γιατί αυτό κρατάει τα ψάρια ζωντανά
Επειδή ο πάγος επιπλέει, μια λίμνη παγώνει από πάνω προς τα κάτω.
Το στρώμα πάγου λειτουργεί σαν μονωτικό καπάκι: κάτω από αυτό το νερό μένει υγρό, γύρω στους C, και η ζωή συνεχίζεται όλο τον χειμώνα.
Αν ο πάγος βυθιζόταν, οι λίμνες θα πάγωναν από τον πυθμένα προς τα πάνω, και σε έναν κρύο χειμώνα πολλές θα γίνονταν ολόκληρες πάγος.

Το νερό ως ρυθμιστής θερμοκρασίας
Το νερό χρειάζεται πολλή ενέργεια για να ζεσταθεί και αποδίδει πολλή όταν κρυώνει.
Γι' αυτό:
- Οι παραθαλάσσιες περιοχές έχουν ηπιότερο κλίμα από τις ηπειρωτικές.
- Η άμμος καίει το μεσημέρι ενώ η θάλασσα δίπλα της είναι δροσερή.
- Το σώμα μας, που είναι περίπου κατά νερό, κρατά πιο εύκολα σταθερή θερμοκρασία.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί ένα γυάλινο μπουκάλι νερό σπάει αν το ξεχάσεις γεμάτο στην κατάψυξη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Καθώς το νερό παγώνει, τα μόρια οργανώνονται σε εξαγωνικό πλέγμα.
Αυτό το πλέγμα αφήνει κενά, οπότε η ίδια ποσότητα νερού καταλαμβάνει μεγαλύτερο όγκο.
Το νερό διαστέλλεται περίπου κατά όταν παγώνει.
Το γυαλί δεν αντέχει αυτή την πίεση και σπάει.
Το ίδιο φαινόμενο σκάει τους σωλήνες ύδρευσης σε βαρύ χειμώνα, και το ίδιο θρυμματίζει βράχους στα βουνά: το νερό μπαίνει σε ρωγμές και παγώνει.
Παράδειγμα 2
Γιατί το αλάτι διαλύεται στο νερό αλλά το λάδι όχι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το αλάτι αποτελείται από ιόντα, δηλαδή φορτισμένα σωματίδια.
Τα μόρια του νερού έχουν δύο φορτισμένα άκρα, οπότε έλκονται από αυτά τα ιόντα και τα απομακρύνουν το ένα από το άλλο.
Τα μόρια του λαδιού δεν έχουν φορτισμένα άκρα. Το νερό δεν τα «πιάνει», και τα μόρια του λαδιού προτιμούν τη συντροφιά τους.
Το γενικό συμπέρασμα που θα ξαναδείς: το όμοιο διαλύει το όμοιο.
Γι' αυτό το απορρυπαντικό δουλεύει: τα μόριά του έχουν το ένα άκρο συμβατό με το νερό και το άλλο με το λίπος.
Παράδειγμα 3
Γιατί η θάλασσα είναι δροσερή ενώ η άμμος καίει, με τον ίδιο ήλιο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και τα δύο δέχονται την ίδια ενέργεια από τον ήλιο.
Η άμμος χρειάζεται λίγη ενέργεια για να ανεβάσει τη θερμοκρασία της, οπότε ζεσταίνεται γρήγορα.
Το νερό χρειάζεται πολύ περισσότερη για την ίδια άνοδο, οπότε μένει δροσερό.
Το βράδυ συμβαίνει το αντίστροφο: η άμμος κρυώνει απότομα, ενώ η θάλασσα αποδίδει αργά τη ζέστη που μάζεψε.
Αυτή η καθυστέρηση είναι που κάνει το κλίμα των νησιών ηπιότερο από το κλίμα της ενδοχώρας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια θερμοκρασία έχει το νερό τη μέγιστη πυκνότητά του;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις το μόριο του νερού και γιατί έχει ένα θετικό και ένα αρνητικό άκρο.
- Να εξηγείς γιατί ο πάγος επιπλέει και γιατί αυτό είναι ασυνήθιστο.
- Να συνδέεις τις ιδιότητες του νερού με τον ρόλο του στη ζωή και στο κλίμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.