Καθαρές ουσίες και μείγματα
Ομογενές ή ετερογενές — και πώς το κρίνεις.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Γυμνασίου, §2.2, 2.6
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις καθαρή ουσία από μείγμα, και στοιχείο από χημική ένωση.
- Να κρίνεις αν ένα μείγμα είναι ομογενές ή ετερογενές.
- Να εξηγείς γιατί ένα μείγμα δεν έχει σταθερό σημείο βρασμού.
Πόσα διαφορετικά πράγματα υπάρχουν μέσα;
Ένα ποτήρι απιονισμένο νερό και ένα ποτήρι θαλασσινό νερό μοιάζουν ίδια. Και τα δύο είναι διαφανή, υγρά, άοσμα.
Μόνο που το πρώτο περιέχει μία ουσία και το δεύτερο πολλές.
Η διάκριση γίνεται στο επίπεδο των σωματιδίων, και εκεί είναι που πρέπει να κοιτάξεις.
Καθαρές ουσίες και μείγματα
Καθαρή ουσία είναι αυτή που αποτελείται από ένα μόνο είδος σωματιδίων. Έχει σταθερές ιδιότητες: συγκεκριμένο σημείο τήξης, βρασμού, πυκνότητα.
Μείγμα είναι το σύνολο δύο ή περισσότερων ουσιών που βρίσκονται μαζί χωρίς να έχουν ενωθεί χημικά. Καθεμιά κρατά τις ιδιότητές της.
Οι καθαρές ουσίες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:
- Χημικά στοιχεία: αποτελούνται από ένα μόνο είδος ατόμων. Οξυγόνο, σίδηρος, χρυσός.
- Χημικές ενώσεις: τα άτομα δύο ή περισσότερων στοιχείων έχουν ενωθεί σε σταθερή αναλογία. Νερό, αλάτι, ζάχαρη.
Ομογενή και ετερογενή μείγματα
Ομογενές είναι το μείγμα που φαίνεται παντού ίδιο, ακόμη και με μικροσκόπιο. Αλατόνερο, αέρας, ατσάλι.
Ετερογενές είναι εκείνο που έχει διακριτά μέρη. Λάδι με νερό, άμμος με νερό, σαλάτα.
Κάθε ομογενές μείγμα λέγεται διάλυμα. Τα πιο γνωστά είναι υγρά, όπως το αλατόνερο, αλλά διαλύματα είναι και ο αέρας και το ατσάλι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κατάταξε: χρυσός, ζάχαρη, γάλα, διοξείδιο του άνθρακα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χρυσός: ένα είδος ατόμων, άρα χημικό στοιχείο.
Ζάχαρη: άνθρακας, υδρογόνο και οξυγόνο ενωμένα σε σταθερή αναλογία, άρα χημική ένωση.
Γάλα: νερό, λίπη, πρωτεΐνες, σάκχαρα μαζί χωρίς χημικούς δεσμούς μεταξύ τους — μείγμα, και μάλιστα ετερογενές αν το δεις στο μικροσκόπιο.
Διοξείδιο του άνθρακα: άνθρακας και οξυγόνο ενωμένα, άρα χημική ένωση.
Παράδειγμα 2
Υγρό βράζει από τους 78 °C ως τους 100 °C. Είναι καθαρή ουσία;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μια καθαρή ουσία βράζει σε μία θερμοκρασία, όχι σε εύρος.
Εδώ η θερμοκρασία ανεβαίνει καθ' όλη τη διάρκεια του βρασμού. Άρα πρόκειται για μείγμα.
Τα δύο άκρα μάλιστα δίνουν ένδειξη: οι C είναι το σημείο βρασμού της αιθανόλης και οι C του νερού.
Ακριβώς αυτή η διαφορά είναι που κάνει δυνατή την απόσταξη: το συστατικό με το χαμηλότερο σημείο βρασμού φεύγει πρώτο.
Παράδειγμα 3
Γιατί το λάδι με το νερό είναι ετερογενές, ενώ το οινόπνευμα με το νερό ομογενές;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το οινόπνευμα αναμειγνύεται πλήρως με το νερό: τα μόριά τους σκορπίζονται ομοιόμορφα.
Το λάδι δεν αναμειγνύεται. Τα μόρια του νερού έλκονται πολύ ισχυρά μεταξύ τους, πολύ πιο ισχυρά απ' ό,τι έλκουν τα μόρια του λαδιού, και δεν τα αφήνουν να χωθούν ανάμεσά τους.
Έτσι σχηματίζονται δύο στιβάδες, με το λάδι πάνω επειδή έχει μικρότερη πυκνότητα. Διακριτά μέρη σημαίνει ετερογενές.
Αν ανακινήσεις δυνατά, θα δεις προσωρινά σταγονίδια — αλλά με την ησυχία τους ξαναχωρίζουν.
Γι' αυτό στη σαλάτα το λαδόξιδο πρέπει να ανακινείται λίγο πριν σερβιριστεί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Είναι το θαλασσινό νερό καθαρή ουσία ή μείγμα;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις καθαρή ουσία από μείγμα, και στοιχείο από χημική ένωση.
- Να κρίνεις αν ένα μείγμα είναι ομογενές ή ετερογενές.
- Να εξηγείς γιατί ένα μείγμα δεν έχει σταθερό σημείο βρασμού.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.