Διαλύματα και περιεκτικότητα
Διαλύτης, διαλυμένη ουσία, και τι σημαίνει «πυκνό».
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις διαλύτη και διαλυμένη ουσία σε ένα διάλυμα.
- Να υπολογίζεις περιεκτικότητα στα εκατό κατά βάρος και κατ' όγκο.
- Να εξηγείς τι σημαίνει κορεσμένο διάλυμα και πώς η θερμοκρασία αλλάζει τη διαλυτότητα.
Πόσο «πυκνό» είναι το πυκνό;
Βάζεις ένα κουταλάκι αλάτι σε ένα ποτήρι νερό και ένα κουταλάκι σε έναν κουβά. Ίδια ποσότητα αλατιού, εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα στη γεύση.
Οι λέξεις «πυκνό» και «αραιό» είναι συγκρίσεις, όχι μετρήσεις. Για να πεις κάτι ακριβές χρειάζεσαι αριθμό — και αυτός ο αριθμός είναι η περιεκτικότητα.
Το λεξιλόγιο
Σε ένα διάλυμα:
- Διαλυμένη ουσία είναι αυτή που διασκορπίζεται μέσα στην άλλη, συνήθως σε μικρότερη ποσότητα — το αλάτι.
- Διαλύτης είναι αυτός που τη δέχεται, συνήθως σε μεγαλύτερη ποσότητα — το νερό. Όταν στο διάλυμα υπάρχει νερό, συνήθως αυτό λέγεται διαλύτης.
- Διάλυμα είναι το σύνολο των δύο.
Η μάζα του διαλύματος είναι πάντα το άθροισμα των δύο: μάζα διαλυμένης ουσίας συν μάζα διαλύτη. Τίποτα δεν χάνεται στη διάλυση.
Το νερό λέγεται «κοινός διαλύτης» επειδή διαλύει τεράστιο πλήθος ουσιών. Δεν τις διαλύει όμως όλες: το λάδι και το λίπος αντιστέκονται.
Περιεκτικότητα στα εκατό κατά βάρος
Ο πιο συνηθισμένος τρόπος: πόσα γραμμάρια ουσίας υπάρχουν σε γραμμάρια διαλύματος.
Αν είναι η μάζα της ουσίας και η μάζα του διαλύτη:
Περιεκτικότητα στα εκατό κατ' όγκο
Όταν ένα υγρό διαλύεται σε άλλο υγρό, είναι πιο βολικό να μετράς όγκους. Η περιεκτικότητα κατ' όγκο λέει πόσα mL της ουσίας υπάρχουν σε mL διαλύματος.
Αν είναι ο όγκος της ουσίας και ο όγκος του διαλύματος:
Ένα κρασί με την ένδειξη vol έχει mL οινόπνευμα σε κάθε mL κρασιού.
Εδώ ο παρονομαστής είναι ο όγκος του έτοιμου διαλύματος, μετρημένος. Οι όγκοι δεν προστίθενται πάντα: mL οινόπνευμα με mL νερό δίνουν λίγο λιγότερο από mL διαλύματος, γιατί τα μόρια του ενός χώνονται ανάμεσα στα μόρια του άλλου. Οι μάζες, αντίθετα, προστίθενται πάντα.
Κορεσμός
Σε δεδομένη θερμοκρασία, ο διαλύτης δεν δέχεται απεριόριστη ποσότητα ουσίας. Όταν φτάσει στο όριό του, το διάλυμα λέγεται κορεσμένο και ό,τι προσθέσεις παραπάνω κάθεται στον πυθμένα.
Για το αλάτι στο νερό, το όριο είναι περίπου g ανά g νερού στους C.
Δοκίμασέ το στο «Φτιάξε το διάλυμα»: με g νερό, ανέβασε το αλάτι πάνω από g. Η περιεκτικότητα σταματά να ανεβαίνει, γιατί το αλάτι του πυθμένα δεν είναι μέρος του διαλύματος και δεν μπαίνει στον λογαριασμό.
Η θερμοκρασία αλλάζει αυτό το όριο: για τα περισσότερα στερεά, το ζεστό νερό διαλύει περισσότερο. Γι' αυτό η ζάχαρη διαλύεται εύκολα στο ζεστό τσάι και δύσκολα στο παγωμένο.
Στα αέρια συμβαίνει το αντίθετο: όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τόσο λιγότερο αέριο συγκρατείται. Γι' αυτό ένα αναψυκτικό χάνει τις φυσαλίδες του όταν ζεσταθεί, και γι' αυτό τα ζεστά νερά ενός ποταμού έχουν λιγότερο οξυγόνο για τα ψάρια.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Διαλύεις 15 g ζάχαρη σε 85 g νερό. Ποια η περιεκτικότητα του διαλύματος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτα η μάζα του διαλύματος:
Βολικός αριθμός εδώ, γιατί το διάλυμα βγήκε ακριβώς g.
Αν το νερό ήταν g, το διάλυμα θα ζύγιζε g και η περιεκτικότητα θα έπεφτε περίπου στο .
Παράδειγμα 2
Πόσα γραμμάρια αλάτι περιέχονται σε 250 g διαλύματος περιεκτικότητας 8%;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το σημαίνει g αλάτι σε κάθε g διαλύματος.
Έλεγχος: το νερό είναι g, και . Σωστό.
Παράδειγμα 3
Έχεις 200 g διαλύματος 10%. Πόσο νερό πρέπει να προσθέσεις για να γίνει 5%;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ποσότητα της ουσίας δεν αλλάζει με την αραίωση:
Θέλω αυτά τα g να αποτελούν το του νέου διαλύματος:
Το νέο διάλυμα πρέπει να ζυγίζει g, ενώ τώρα ζυγίζει g.
Άρα προσθέτω g νερό.
Λογικός έλεγχος: για να πέσει η περιεκτικότητα στο μισό, το διάλυμα πρέπει να διπλασιαστεί. Ταιριάζει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Διαλύεις g αλάτι σε g νερό. Ποια είναι η περιεκτικότητα;
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις διαλύτη και διαλυμένη ουσία σε ένα διάλυμα.
- Να υπολογίζεις περιεκτικότητα στα εκατό κατά βάρος και κατ' όγκο.
- Να εξηγείς τι σημαίνει κορεσμένο διάλυμα και πώς η θερμοκρασία αλλάζει τη διαλυτότητα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.