Το άτομο και τα δομικά σωματίδια
Πρωτόνια, νετρόνια, ηλεκτρόνια και ο ατομικός αριθμός.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Γυμνασίου, §2.8, 2.9
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη δομή του ατόμου: πυρήνας με πρωτόνια και νετρόνια, ηλεκτρόνια γύρω.
- Να ξεχωρίζεις ατομικό από μαζικό αριθμό και να βρίσκεις τον αριθμό των νετρονίων.
- Να εξηγείς πώς προκύπτει ένα ιόν και γιατί ο ατομικός αριθμός δεν αλλάζει.
Σχεδόν όλο κενό
Αν μεγέθυνες ένα άτομο ώστε ο πυρήνας του να γίνει μια μπάλα ποδοσφαίρου στο κέντρο του γηπέδου, τα ηλεκτρόνια θα κινούνταν χιλιόμετρα μακριά, πολύ έξω από το γήπεδο.
Ανάμεσά τους: τίποτα.
Κι όμως, αυτό το σχεδόν άδειο σωματίδιο είναι η μονάδα από την οποία φτιάχνεται κάθε υλικό γύρω σου.
Τα τρία σωματίδια
| Σωματίδιο | Πού βρίσκεται | Φορτίο | Μάζα |
|---|---|---|---|
| πρωτόνιο | στον πυρήνα | θετικό | |
| νετρόνιο | στον πυρήνα | ουδέτερο | |
| ηλεκτρόνιο | γύρω από τον πυρήνα | αρνητικό | περίπου |
Η μάζα του ατόμου είναι πρακτικά όλη στον πυρήνα, γιατί τα ηλεκτρόνια ζυγίζουν σχεδόν τίποτα. Ο όγκος όμως καθορίζεται από τα ηλεκτρόνια, που κινούνται πολύ μακριά.
Ατομικός και μαζικός αριθμός
Ατομικός αριθμός : πόσα πρωτόνια έχει ο πυρήνας. Αυτός ορίζει ποιο στοιχείο είναι το άτομο.
Μαζικός αριθμός : πρωτόνια συν νετρόνια. Αν είναι ο αριθμός των νετρονίων:
Σε ουδέτερο άτομο, τα ηλεκτρόνια είναι όσα και τα πρωτόνια, ώστε τα φορτία να αλληλοαναιρούνται.
Το εργαλείο από κάτω δείχνει και πώς απλώνονται τα ηλεκτρόνια σε στιβάδες γύρω από τον πυρήνα: ως στην πρώτη, ως στη δεύτερη, και γεμίζουν από μέσα προς τα έξω. Ξεκινά από ουδέτερο άτομο άνθρακα: πρωτόνια, νετρόνια, ηλεκτρόνια.
Ιόντα
Όταν ένα άτομο χάσει ηλεκτρόνια, μένει με περίσσεια θετικού φορτίου και γίνεται κατιόν: .
Όταν κερδίσει ηλεκτρόνια, γίνεται ανιόν: .
Τα ιόντα δεν είναι εξωτικά. Το μαγειρικό αλάτι είναι ακριβώς κατιόντα νατρίου και ανιόντα χλωρίου, που κρατιούνται μεταξύ τους από την έλξη των αντίθετων φορτίων.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Άτομο έχει Z = 17 και A = 35. Πόσα πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια έχει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρωτόνια: ίσα με τον ατομικό αριθμό, δηλαδή .
Νετρόνια:
Ηλεκτρόνια: αν το άτομο είναι ουδέτερο, .
Με πρωτόνια, το στοιχείο είναι το χλώριο.
Πρόσεξε ότι ο μαζικός αριθμός δεν μετράει ηλεκτρόνια: η μάζα τους είναι αμελητέα.
Παράδειγμα 2
Τι διαφορά έχει το ιόν Na⁺ από το άτομο Na;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και τα δύο έχουν πρωτόνια — είναι το ίδιο στοιχείο.
Το ουδέτερο άτομο έχει ηλεκτρόνια. Το ιόν έχει : έχασε ένα.
Άρα το φορτίο του ιόντος είναι : ένα θετικό φορτίο παραπάνω από τα αρνητικά.
Οι ιδιότητές τους όμως διαφέρουν δραματικά. Το μεταλλικό νάτριο αντιδρά βίαια με το νερό, ενώ τα ιόντα νατρίου είναι αυτά που τρως κάθε μέρα στο αλάτι.
Παράδειγμα 3
Δύο άτομα έχουν 6 πρωτόνια το καθένα, αλλά 6 και 8 νετρόνια. Τι σχέση έχουν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ίδιος αριθμός πρωτονίων σημαίνει ίδιο στοιχείο: και τα δύο είναι άνθρακας.
Διαφορετικός αριθμός νετρονίων σημαίνει διαφορετικός μαζικός αριθμός: και .
Λέγονται ισότοπα του άνθρακα.
Χημικά συμπεριφέρονται σχεδόν πανομοιότυπα, γιατί οι χημικές ιδιότητες εξαρτώνται από τα ηλεκτρόνια.
Διαφέρουν όμως στη σταθερότητα του πυρήνα: ο άνθρακας-14 είναι ραδιενεργός, και ακριβώς αυτό επιτρέπει τη χρονολόγηση αρχαιολογικών ευρημάτων.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Άτομο σιδήρου έχει και . Πόσα νετρόνια έχει;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη δομή του ατόμου: πυρήνας με πρωτόνια και νετρόνια, ηλεκτρόνια γύρω.
- Να ξεχωρίζεις ατομικό από μαζικό αριθμό και να βρίσκεις τον αριθμό των νετρονίων.
- Να εξηγείς πώς προκύπτει ένα ιόν και γιατί ο ατομικός αριθμός δεν αλλάζει.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.