Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ενέργεια και κύκλοι της ύλης

Η ενέργεια περνάει και φεύγει· ο άνθρακας και το νερό γυρίζουν πίσω.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §2.2, 2.3

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί η ενέργεια ρέει μία φορά μέσα από το οικοσύστημα ενώ η ύλη ανακυκλώνεται.
  2. Να υπολογίζεις με τον κανόνα του 10% πόση ενέργεια φτάνει σε κάθε τροφικό επίπεδο.
  3. Να περιγράφεις τον κύκλο του άνθρακα και του νερού και τον ρόλο των ζωντανών οργανισμών σε αυτούς.

Γιατί δεν υπάρχουν «υπερ-λιοντάρια»;

Ένα λιοντάρι τρώει ζέβρες. Γιατί δεν υπάρχει ένα ακόμη μεγαλύτερο αρπακτικό που να τρώει λιοντάρια — και ένα άλλο που να τρώει εκείνο;

Η απάντηση δεν έχει να κάνει με δόντια ή με ταχύτητα. Έχει να κάνει με ενέργεια. Σε κάθε σκαλοπάτι μιας τροφικής αλυσίδας χάνεται τόσο πολλή, ώστε μετά από τέσσερα ή πέντε σκαλιά δεν μένει σχεδόν τίποτα για να θρέψει κάποιον ακόμη.

Κοπάδι από ζέβρες βόσκει σε ξερή σαβάνα ανάμεσα σε ακακίες, με έναν λόφο στο βάθος.
Ζέβρες βόσκουν στο Σερενγκέτι της Τανζανίας. Για να ζήσουν λίγα λιοντάρια χρειάζονται πολλές ζέβρες — και για τις ζέβρες, ακόμη περισσότερο χορτάρι.Φωτογραφία: Giles Laurent · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Σε αυτή την ενότητα θα δεις δύο κανόνες που φαίνονται αντίθετοι, αλλά ισχύουν μαζί: η ενέργεια περνά από το οικοσύστημα μία φορά και φεύγει, ενώ η ύλη γυρίζει ξανά και ξανά.

Η ενέργεια κυλά προς μία κατεύθυνση

Στο οικοσύστημα γνώρισες τους παραγωγούς, τους καταναλωτές και τους αποικοδομητές. Ας ακολουθήσουμε τώρα την ενέργεια.

  1. Το φως του ήλιου πέφτει στα φύλλα. Μόνο ένα πολύ μικρό μέρος του — περίπου 1%1\% — αποθηκεύεται με τη φωτοσύνθεση ως χημική ενέργεια στη γλυκόζη.
  2. Ένα φυτοφάγο τρώει το φυτό. Δεν παίρνει όμως όλη την ενέργεια που έφτιαξε το φυτό.
  3. Ένα σαρκοφάγο τρώει το φυτοφάγο. Ξανά, παίρνει μόνο ένα μικρό μέρος.

Πού πάει η ενέργεια που «χάνεται» σε κάθε βήμα;

  • Το μεγαλύτερο μέρος το καίει ο ίδιος ο οργανισμός με την κυτταρική αναπνοή, για να ζήσει, να κινηθεί, να ζεσταθεί. Αυτή η ενέργεια καταλήγει ως θερμότητα στο περιβάλλον.
  • Ένα μέρος δεν τρώγεται ποτέ: ρίζες, κόκαλα, φτερά, ξύλο.
  • Ένα μέρος δεν χωνεύεται και φεύγει με τα περιττώματα — και το παίρνουν οι αποικοδομητές.

Αυτό που μένει και γίνεται σώμα του οργανισμού, διαθέσιμο για το επόμενο επίπεδο, είναι κατά μέσο όρο γύρω στο 10%10\%. Αυτός είναι ο κανόνας του 10%10\%. Στην πραγματικότητα το ποσοστό κυμαίνεται περίπου από 5%5\% ως 20%20\%, αλλά το 10%10\% είναι καλή πρώτη εκτίμηση.

Αν ζωγραφίσεις την ενέργεια κάθε επιπέδου ως ένα οριζόντιο κουτί, το ένα πάνω στο άλλο, παίρνεις μια πυραμίδα ενέργειας: φαρδιά βάση από παραγωγούς, όλο και στενότερα σκαλιά προς τα πάνω.

Η ύλη κάνει κύκλους

Η ύλη συμπεριφέρεται αλλιώς. Τα άτομα του άνθρακα, του οξυγόνου, του αζώτου και του υδρογόνου δεν φτιάχνονται και δεν χάνονται — απλώς αλλάζουν θέση. Περνούν από τον αέρα στα φυτά, από τα φυτά στα ζώα, από τα ζώα στο έδαφος και πάλι στον αέρα.

Οι αποικοδομητές είναι αυτοί που κλείνουν τον κύκλο: γυρίζουν τη νεκρή οργανική ύλη σε απλές ουσίες που μπορούν να ξαναχρησιμοποιηθούν.

Ο κύκλος του άνθρακα

Ο άνθρακας είναι ο «σκελετός» κάθε οργανικής ουσίας: γλυκόζη, άμυλο, πρωτεΐνες, λίπη, DNA. Στον αέρα βρίσκεται ως διοξείδιο του άνθρακα, σε πολύ μικρή αναλογία — περίπου 0,04%0{,}04\%.

  • Η φωτοσύνθεση τον αφαιρεί από τον αέρα και τον βάζει στη γλυκόζη.
  • Μέσω της τροφής περνά στους καταναλωτές.
  • Η κυτταρική αναπνοή όλων των οργανισμών τον επιστρέφει στον αέρα ως CO₂.
  • Όταν οι οργανισμοί πεθάνουν, οι αποικοδομητές τους διασπούν και, αναπνέοντας κι αυτοί, επιστρέφουν τον άνθρακα στον αέρα.

Υπάρχει και ένας «δρόμος παράκαμψης». Πριν από εκατομμύρια χρόνια, νεκρά φυτά και θαλάσσιοι οργανισμοί θάφτηκαν πριν προλάβουν να αποικοδομηθούν. Με τον καιρό, την πίεση και τη θερμοκρασία έγιναν άνθρακας (κάρβουνο), πετρέλαιο και φυσικό αέριο — τα ορυκτά καύσιμα. Όταν τα καίμε, ο άνθρακας που ήταν κλειδωμένος για εκατομμύρια χρόνια γυρίζει στον αέρα μέσα σε λίγα χρόνια. Γι' αυτό το CO₂ της ατμόσφαιρας αυξάνεται — θα το ξαναδείς στην επόμενη ενότητα.

Κομμάτι από μαύρο πέτρωμα με ασημόγκριζα αποτυπώματα από φυλλαράκια σε σειρές, σαν φύλλα φτέρας.
Απολιθώματα φυτών σε σκούρο πέτρωμα από παλιό ανθρακωρυχείο της Πενσυλβάνια, στις ΗΠΑ. Τα φύλλα θάφτηκαν πριν προλάβουν να αποικοδομηθούν, και ο άνθρακάς τους έμεινε κλειδωμένος στη γη.Φωτογραφία: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ο κύκλος του άνθρακα

Ακολούθησε ένα άτομο άνθρακα γύρω από τον κύκλο. Σε κάθε στάδιο, πρόσεξε αν είναι μέσα σε οργανισμό ή ελεύθερο στον αέρα.

Διάλεξε στάδιο

CO₂ στον αέραΟ άνθρακας είναι ελεύθερος, ως διοξείδιο του άνθρακα. Εδώ φτάνει από την αναπνοή, την αποικοδόμηση και την καύση.

Προσθέτει ή αφαιρεί CO₂ από τον αέρα;

Για κάθε διαδικασία, αποφάσισε αν αυξάνει ή μειώνει το διοξείδιο του άνθρακα της ατμόσφαιρας.

Τι κάνει στο CO₂ του αέρα;

Σάπισμα πεσμένων φύλλων

0 από 8

Ο κύκλος του νερού

Τον κύκλο του νερού τον ξέρεις από το Δημοτικό: εξάτμιση από τη θάλασσα, συμπύκνωση σε σύννεφα, βροχή, απορροή πίσω στη θάλασσα.

Αυτό που προσθέτει η βιολογία είναι ο ρόλος των οργανισμών:

  • Τα φυτά απορροφούν νερό από το έδαφος και το επιστρέφουν στον αέρα με τη διαπνοή. Ένα μεγάλο δάσος στέλνει στην ατμόσφαιρα τόσο νερό, που επηρεάζει τις βροχές της περιοχής.
  • Η φωτοσύνθεση χρησιμοποιεί νερό και η αναπνοή φτιάχνει νερό.
  • Οι ρίζες και το έδαφος του δάσους συγκρατούν το νερό της βροχής σαν σφουγγάρι. Όταν ένα δάσος καεί, η βροχή κυλά γρήγορα στις πλαγιές και προκαλεί πλημμύρες και διάβρωση.

Και το άζωτο, που χρειάζεται για τις πρωτεΐνες, κάνει τον δικό του κύκλο, με τη βοήθεια ειδικών βακτηρίων του εδάφους. Θα τον δεις σε μεγαλύτερη τάξη.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε ένα λιβάδι, το χορτάρι αποθηκεύει 20.000 kJ τον χρόνο. Πόση ενέργεια φτάνει στο γεράκι της αλυσίδας «χορτάρι → ακρίδα → βάτραχος → φίδι → γεράκι»;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα χωράφι βγάζει σιτάρι με 10.000.000 kJ τον χρόνο. Ένας άνθρωπος χρειάζεται περίπου 1.000.000 kJ τον χρόνο. Πόσους ανθρώπους τρέφει το χωράφι αν τρώνε το σιτάρι, και πόσους αν ταΐσουν με αυτό ζώα και τρώνε το κρέας;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένα άτομο άνθρακα βγαίνει από την εξάτμιση ενός αυτοκινήτου. Πώς μπορεί να καταλήξει στον μυ του χεριού σου και μετά να ξαναβγεί στον αέρα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια είναι η αρχική πηγή ενέργειας σχεδόν όλων των οικοσυστημάτων;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Ποιοι οργανισμοί επιστρέφουν στον αέρα τον άνθρακα των νεκρών φύλλων;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί η ενέργεια ρέει μία φορά μέσα από το οικοσύστημα ενώ η ύλη ανακυκλώνεται.
  • Να υπολογίζεις με τον κανόνα του 10% πόση ενέργεια φτάνει σε κάθε τροφικό επίπεδο.
  • Να περιγράφεις τον κύκλο του άνθρακα και του νερού και τον ρόλο των ζωντανών οργανισμών σε αυτούς.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;