Βιοποικιλότητα και άνθρωπος
Τι χάνουμε όταν χάνεται ένα είδος, και τι μπορεί να γίνει.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §2.4
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι βιοποικιλότητα και γιατί μας χρειάζεται.
- Να αναγνωρίζεις τις κύριες απειλές για τα είδη, με παραδείγματα από την Ελλάδα.
- Να συνδέεις κάθε απειλή με μέτρα προστασίας που πραγματικά τη μειώνουν.
Το τελευταίο περιστέρι
Στις αρχές του 19ου αιώνα, στη Βόρεια Αμερική ζούσαν δισεκατομμύρια αγριοπερίστερα, τα λεγόμενα «αποδημητικά περιστέρια». Τα σμήνη τους σκοτείνιαζαν τον ουρανό για ώρες ολόκληρες. Ήταν ίσως το πιο πολυπληθές πουλί του πλανήτη.
Μέσα σε λίγες δεκαετίες, το εντατικό κυνήγι και το κόψιμο των δασών όπου φώλιαζαν τα εξαφάνισαν. Το τελευταίο, ένα θηλυκό που το έλεγαν Μάρθα, πέθανε σε έναν ζωολογικό κήπο το 1914.

Αν μπορεί να χαθεί ένα είδος με δισεκατομμύρια άτομα, κανένα είδος δεν είναι ασφαλές μόνο επειδή είναι πολυπληθές. Σε αυτή την τελευταία ενότητα θα δεις τι χάνουμε όταν χάνεται ένα είδος, γιατί χάνεται, και τι μπορεί να γίνει.
Τι είναι βιοποικιλότητα
Βιοποικιλότητα είναι η ποικιλία της ζωής, σε τρία επίπεδα:
- Ποικιλία ειδών: πόσα και ποια διαφορετικά είδη ζουν σε μια περιοχή.
- Γενετική ποικιλότητα: πόσο διαφέρουν τα άτομα μέσα σε ένα είδος — όπως οι εκατοντάδες ποικιλίες ελιάς ή σιταριού.
- Ποικιλία οικοσυστημάτων: δάση, υγρότοποι, λιβάδια, θαλάσσια λιβάδια, σπηλιές, αλπικές κορυφές.
Σήμερα οι επιστήμονες έχουν περιγράψει περίπου δύο εκατομμύρια είδη. Εκτιμούν ότι υπάρχουν πολλά εκατομμύρια ακόμη που δεν έχουν ανακαλυφθεί — ίσως συνολικά γύρω στα με εκατομμύρια, αν και οι εκτιμήσεις διαφέρουν πολύ.
Η Ελλάδα είναι «πλούσια»
Για το μέγεθός της, η Ελλάδα έχει εξαιρετική βιοποικιλότητα. Βουνά, νησιά, χιλιάδες χιλιόμετρα ακτών και θέση ανάμεσα σε τρεις ηπείρους δημιουργούν πολλούς διαφορετικούς βιοτόπους.
Μόνο τα αγγειόφυτα της χώρας είναι περίπου είδη και υποείδη, και περίπου ένα στα πέντε είναι ενδημικό: δεν φυτρώνει φυσικά πουθενά αλλού στον κόσμο. Πολλά ζουν μόνο σε ένα βουνό ή σε ένα νησί.
Στις ελληνικές θάλασσες και ακτές ζουν επίσης δύο από τα πιο γνωστά απειλούμενα ζώα της Μεσογείου: η θαλάσσια χελώνα καρέτα-καρέτα, που γεννά στις παραλίες της Ζακύνθου, της Κυπαρισσίας και της Κρήτης, και η μεσογειακή φώκια, με τον μεγαλύτερο πληθυσμό της στα ελληνικά νησιά και ακτές.

Γιατί μας νοιάζει
Κάποιος μπορεί να ρωτήσει: αν χαθεί ένα έντομο σε μια ορεινή πλαγιά, τι αλλάζει για μένα; Περισσότερα από όσα φαίνονται.
- Τροφή. Περίπου τρία στα τέσσερα είδη καλλιεργειών που τρώμε ωφελούνται από ζώα-επικονιαστές — μέλισσες, αγριομέλισσες, πεταλούδες, μύγες. Χωρίς αυτά, πολύ λιγότερα φρούτα, λαχανικά και ξηροί καρποί.
- Φάρμακα. Πολλά φάρμακα προήλθαν από φυτά, μύκητες και μικροοργανισμούς. Η ασπιρίνη ξεκίνησε από μια ουσία του φλοιού της ιτιάς· η πενικιλίνη από έναν μύκητα.
- Καθαρό νερό και έδαφος. Οι υγρότοποι φιλτράρουν το νερό, τα δάση συγκρατούν το χώμα, οι αποικοδομητές το κρατούν γόνιμο.
- Ανθεκτικότητα. Είδες στο οικοσύστημα ότι ένα πλέγμα με πολλά είδη αντέχει καλύτερα μια διαταραχή. Κάθε είδος που χάνεται είναι μια σύνδεση λιγότερη.
- Και επειδή υπάρχουν. Κάθε είδος είναι το αποτέλεσμα εκατομμυρίων χρόνων ζωής στη Γη. Όταν εξαφανιστεί, δεν ξαναγυρίζει.
Οι μεγάλες απειλές
Η εξαφάνιση ειδών είναι φυσικό φαινόμενο: έχει συμβεί πάντα. Σήμερα όμως γίνεται πολύ πιο γρήγορα από τον φυσικό ρυθμό. Μια μεγάλη διεθνής έκθεση το 2019 εκτίμησε ότι περίπου ένα εκατομμύριο είδη απειλούνται με εξαφάνιση, κυρίως εξαιτίας ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Οι κύριες αιτίες είναι πέντε:
| Απειλή | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Καταστροφή βιοτόπων | δάση, υγρότοποι, ακτές γίνονται χωράφια, δρόμοι, κτίρια | αποξήρανση λιμνών και ελών |
| Υπερεκμετάλλευση | κυνήγι ή ψάρεμα πιο γρήγορα από όσο αναπληρώνεται ο πληθυσμός | υπεραλίευση ψαριών |
| Ρύπανση | φυτοφάρμακα, λύματα, πλαστικά | πλαστικά στα στομάχια χελωνών |
| Κλιματική αλλαγή | οι θερμοκρασίες αλλάζουν πιο γρήγορα από όσο προλαβαίνουν τα είδη να προσαρμοστούν | θαλάσσια είδη που μετακινούνται βορειότερα |
| Ξενικά χωροκατακτητικά είδη | είδη που φέρνει ο άνθρωπος σε νέα περιοχή, όπου δεν έχουν φυσικούς εχθρούς | ο λαγοκέφαλος στο Αιγαίο |
Την κλιματική αλλαγή τη συνάντησες ήδη στον κύκλο του άνθρακα: η καύση ορυκτών καυσίμων αυξάνει το CO₂ του αέρα, και μαζί του τη θερμοκρασία. Στο «Σήμερα» το μοντέλο δείχνει δύο θερμοκρασίες: αυτή που έχει μετρηθεί ως τώρα, και μια λίγο ψηλότερη, εκεί όπου θα καταλήξει όταν ζεσταθούν και οι ωκεανοί, που αργούν.
Ένας-δύο βαθμοί μοιάζουν λίγοι. Για ένα κοράλλι, ένα ψάρι ή ένα ορεινό φυτό όμως μπορεί να είναι η διαφορά ανάμεσα σε βιότοπο κατάλληλο και ακατάλληλο. Τα ορεινά είδη δεν έχουν πού να πάνε όταν ζεσταίνει: πιο ψηλά από την κορυφή δεν υπάρχει.
Τι μπορεί να γίνει
Τα καλά νέα: όταν τα μέτρα είναι σωστά και εφαρμόζονται, πολλά είδη ανακάμπτουν.
- Προστατευόμενες περιοχές. Στην Ελλάδα, οι περιοχές του δικτύου Natura 2000 καλύπτουν πάνω από το ένα τέταρτο της ξηράς. Στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου προστατεύονται οι παραλίες φωλεοποίησης της καρέτα-καρέτα.
- Κανόνες στην αλιεία και το κυνήγι: εποχές απαγόρευσης, ελάχιστα μεγέθη, όρια στην ποσότητα.
- Αποκατάσταση βιοτόπων: αναδάσωση με ντόπια είδη, αποκατάσταση υγροτόπων.
- Έλεγχος των ξενικών ειδών: έλεγχος στα λιμάνια, στα νερά έρματος των πλοίων, στα κατοικίδια και τα φυτά που μεταφέρουμε.
- Τράπεζες σπόρων: φυλάσσουν σπέρματα από ντόπιες ποικιλίες και άγρια φυτά, για την περίπτωση που χαθούν στη φύση.
- Επιλογές όλων μας: λιγότερη σπατάλη τροφής και ενέργειας, ψάρια με σωστό μέγεθος και εποχή, να μην αφήνουμε πλαστικά και σκουπίδια στη φύση, να μην απελευθερώνουμε κατοικίδια ή ενυδρειακά ψάρια σε ποτάμια και λίμνες.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε έναν υγρότοπο μετρήθηκαν τα ζευγάρια ενός είδους ερωδιού: 400 το 2005, 250 το 2015, 100 το 2025. Κατά πόσο τοις εκατό μειώθηκε ο πληθυσμός, και τι πρέπει να ερευνηθεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η συνολική μείωση είναι ζευγάρια.
Ως ποσοστό του αρχικού πληθυσμού:
Μείωση κατά σε είκοσι χρόνια είναι πολύ σοβαρή. Αν συνεχιστεί με τον ίδιο ρυθμό, ο πληθυσμός κινδυνεύει να χαθεί από την περιοχή.
Τι ερευνάς: τις πέντε απειλές, μία-μία. Μίκρυνε ο υγρότοπος; Λιγόστεψαν τα ψάρια που τρώει; Υπάρχει ρύπανση από λιπάσματα ή φυτοφάρμακα; Ενοχλούνται οι φωλιές; Η απάντηση θα δείξει ποιο μέτρο χρειάζεται.
Παράδειγμα 2
Ο λαγοκέφαλος, ψάρι της Ερυθράς Θάλασσας, πέρασε στη Μεσόγειο μέσω της διώρυγας του Σουέζ και από τη δεκαετία του 2000 πληθαίνει στο Αιγαίο. Γιατί ένα ξενικό είδος εξαπλώνεται τόσο γρήγορα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην Ερυθρά Θάλασσα ο λαγοκέφαλος είναι μέρος ενός πλέγματος: έχει θηρευτές, ανταγωνιστές και ασθένειες που κρατούν τον πληθυσμό του σε ισορροπία.
Στο Αιγαίο, σχεδόν κανένα ντόπιο αρπακτικό δεν τον τρώει — είναι και δηλητηριώδης. Άρα λείπει ο κρίκος που θα τον περιόριζε.
Ο ίδιος τρώει καλαμάρια, ψάρια και ό,τι βρει στα δίχτυα. Ανταγωνίζεται τα ντόπια είδη για τροφή, χωρίς να πληρώνει το κόστος που πληρώνουν εκείνα.
Συμπέρασμα: ένα ξενικό είδος γίνεται χωροκατακτητικό όταν βρεθεί σε ένα πλέγμα χωρίς φυσικούς εχθρούς. Η θάλασσα που ζεσταίνεται τον βοηθά ακόμη περισσότερο, γιατί είναι είδος θερμών νερών.
Και ένα πρακτικό: ο λαγοκέφαλος δεν τρώγεται. Η τοξίνη του δεν καταστρέφεται με το μαγείρεμα.
Παράδειγμα 3
Ένα μικρό είδος βατράχου εξαφανίζεται από ένα ορεινό ρέμα. «Ένας βάτραχος λιγότερος», λέει κάποιος. Ποιες συνέπειες μπορεί να έχει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βάλε τον βάτραχο στο τροφικό πλέγμα. Οι γυρίνοι τρώνε φύκη στο νερό. Οι ενήλικοι τρώνε έντομα. Τον τρώνε φίδια, πουλιά, βίδρες.
Από κάτω: χωρίς γυρίνους, τα φύκη του ρέματος μπορεί να πληθύνουν· χωρίς ενήλικους βατράχους, τα έντομα που τρώνε μπορεί να αυξηθούν.
Από πάνω: φίδια και πουλιά χάνουν μια πηγή τροφής και πιέζουν περισσότερο άλλα θηράματα.
Και κάτι πιο σημαντικό: είδες ότι τα αμφίβια είναι δεμένα με το νερό και αναπνέουν από το δέρμα. Γι' αυτό είναι από τα πρώτα που υποφέρουν όταν ένα ρέμα ρυπαίνεται ή ξεραίνεται. Η εξαφάνιση ενός βατράχου είναι συχνά προειδοποίηση ότι κάτι δεν πάει καλά σε ολόκληρο το οικοσύστημα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία επίπεδα της βιοποικιλότητας;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι βιοποικιλότητα και γιατί μας χρειάζεται.
- Να αναγνωρίζεις τις κύριες απειλές για τα είδη, με παραδείγματα από την Ελλάδα.
- Να συνδέεις κάθε απειλή με μέτρα προστασίας που πραγματικά τη μειώνουν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.