Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το οικοσύστημα

Παραγωγοί, καταναλωτές, αποικοδομητές, και οι τροφικές αλυσίδες που τους δένουν.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §2.1, 2.2

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις ένα οικοσύστημα με τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντές του.
  2. Να κατατάσσεις οργανισμούς σε παραγωγούς, καταναλωτές και αποικοδομητές.
  3. Να διαβάζεις τροφικές αλυσίδες και πλέγματα και να προβλέπεις τι γίνεται όταν λείψει ένας κρίκος.

Γιατί το δάσος δεν θάβεται στα φύλλα του;

Κάθε φθινόπωρο, ένα δάσος οξιάς ρίχνει στο έδαφος τόνους φύλλα. Το ίδιο και την επόμενη χρονιά, και τη μεθεπόμενη. Αν τα φύλλα έμεναν εκεί, σε λίγους αιώνες τα δέντρα θα ήταν θαμμένα ως τη μέση.

Δεν γίνεται αυτό. Σκάψε λίγο κάτω από τα φρέσκα φύλλα και θα βρεις φύλλα μισοφαγωμένα, πιο κάτω μια σκούρα, μαλακή μάζα, και ακόμη πιο κάτω χώμα.

Δάσος το φθινόπωρο με λεπτούς κορμούς· όλο το έδαφος είναι στρωμένο με καφέ και πορτοκαλί πεσμένα φύλλα.
Δάσος οξιάς στη Σκωτία το φθινόπωρο. Το έδαφος στρώνεται με φύλλα κάθε χρόνο — κι όμως, του χρόνου το στρώμα δεν θα είναι διπλάσιο.Φωτογραφία: Mike Pennington · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Κάποιοι τα «τρώνε». Και αυτοί οι κάποιοι είναι ένα από τα τρία γρανάζια κάθε οικοσυστήματος.

Τι είναι οικοσύστημα

Οικοσύστημα είναι μια περιοχή μαζί με όλους τους οργανισμούς που ζουν εκεί και όλες τις σχέσεις τους — μεταξύ τους και με το περιβάλλον.

Ένα οικοσύστημα μπορεί να είναι ένα δάσος, μια λίμνη, ένα λιβάδι, ένας βράχος στην ακτή ή μια λακκούβα με νερό. Έχει δύο είδη συστατικών:

  • Αβιοτικοί παράγοντες: τα μη ζωντανά — φως, θερμοκρασία, νερό, αέρας, έδαφος, αλατότητα.
  • Βιοτικοί παράγοντες: οι ζωντανοί οργανισμοί και οι σχέσεις τους — ποιος τρώει ποιον, ποιος ανταγωνίζεται ποιον για χώρο ή τροφή.

Μερικές λέξεις που θα συναντήσεις:

  • Βιότοπος είναι ο χώρος με τους αβιοτικούς του παράγοντες.
  • Πληθυσμός είναι όλα τα άτομα ενός είδους σε μια περιοχή — όλα τα ελάφια ενός δάσους.
  • Βιοκοινότητα είναι όλοι οι πληθυσμοί μαζί — ελάφια, οξιές, μύκητες, πουλιά, έντομα.

Οι αβιοτικοί παράγοντες αποφασίζουν ποιοι μπορούν να ζήσουν κάπου. Στις ψηλότερες κορυφές του Ολύμπου δεν φυτρώνουν δέντρα· το κρύο και ο άνεμος τα σταματούν πιο χαμηλά, γύρω στα 25002500 μέτρα.

Τρεις ρόλοι

Όλοι οι οργανισμοί ενός οικοσυστήματος χρειάζονται τροφή: ύλη για να χτίσουν το σώμα τους και ενέργεια για να ζήσουν. Ανάλογα με το πώς την παίρνουν, παίζουν έναν από τρεις ρόλους.

Παραγωγοί

Οι παραγωγοί φτιάχνουν μόνοι τους την τροφή τους με τη φωτοσύνθεση — είναι οι αυτότροφοι οργανισμοί. Στη στεριά είναι τα φυτά. Στη θάλασσα είναι κυρίως το φυτοπλαγκτόν, μικροσκοπικά φύκη και βακτήρια που επιπλέουν στο φωτισμένο νερό.

Χωρίς παραγωγούς δεν υπάρχει οικοσύστημα: αυτοί βάζουν την ενέργεια του ήλιου μέσα στον κόσμο των ζωντανών.

Καταναλωτές

Οι καταναλωτές είναι ετερότροφοι: τρώνε άλλους οργανισμούς.

  • Καταναλωτές πρώτης τάξης ή φυτοφάγα: τρώνε παραγωγούς — η κάμπια, το ελάφι, το ζωοπλαγκτόν.
  • Καταναλωτές δεύτερης τάξης: τρώνε φυτοφάγα — ο καλόγερος που τρώει κάμπιες.
  • Καταναλωτές τρίτης τάξης: τρώνε σαρκοφάγα — το ξεφτέρι που πιάνει τον καλόγερο.

Τα παμφάγα, όπως η αρκούδα, η αλεπού ή ο άνθρωπος, τρώνε και φυτά και ζώα, οπότε αλλάζουν τάξη ανάλογα με το τι έφαγαν εκείνη τη μέρα.

Μικρό πουλί με μαύρο κεφάλι, άσπρα μάγουλα και κίτρινη κοιλιά με μαύρη λωρίδα κάθεται σε κλαδί.
Καλόγερος. Τρώει κάμπιες, αράχνες και σπόρους. Στην αλυσίδα «βελανιδιά → κάμπια → καλόγερος» είναι καταναλωτής δεύτερης τάξης.Φωτογραφία: Charles J. Sharp · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Αποικοδομητές

Οι αποικοδομητές τρέφονται με νεκρή οργανική ύλη: πεσμένα φύλλα, νεκρά ζώα, περιττώματα. Είναι κυρίως βακτήρια και μύκητες — τα γνώρισες στους μικροοργανισμούς.

Διασπούν τις οργανικές ουσίες σε απλές ανόργανες: διοξείδιο του άνθρακα, νερό, ανόργανα άλατα. Αυτά τα άλατα τα ξαναπαίρνουν οι ρίζες των φυτών.

Αυτή είναι η απάντηση στο αίνιγμα του δάσους. Οι αποικοδομητές, μαζί με γαιοσκώληκες και μικρά αρθρόποδα που κομματιάζουν τα φύλλα, τα κάνουν ξανά χώμα και θρεπτικά συστατικά. Χωρίς αυτούς, τα φυτά θα έμεναν κάποια στιγμή χωρίς άλατα και ο κύκλος θα σταματούσε.

Μικρά πορτοκαλί μανιτάρια φυτρώνουν από τον φλοιό ενός σκούρου, σάπιου κορμού· πίσω, θολά, πεσμένα φύλλα.
Μανιτάρια σε σάπιο κορμό. Δεν έχουν χλωροφύλλη· τρέφονται με το νεκρό ξύλο. Τα νήματα του μύκητα απλώνονται μέσα στον κορμό και τον διασπούν σιγά σιγά· τα μανιτάρια είναι μόνο το κομμάτι που βγαίνει έξω.Φωτογραφία: Krishna k. sahh · CC0 · Wikimedia Commons

Παραγωγός, καταναλωτής ή αποικοδομητής;

Για κάθε οργανισμό, σκέψου από πού παίρνει την τροφή του: τη φτιάχνει, τρώει ζωντανούς οργανισμούς ή τρέφεται με νεκρή ύλη;

Τι ρόλο παίζει;

Αλεπού

0 από 10

Τροφικές αλυσίδες και πλέγματα

Η τροφική αλυσίδα δείχνει ποιος τρώει ποιον, με βέλη:

βελανιδιά → κάμπια → καλόγερος → ξεφτέρι

Κάθε θέση στην αλυσίδα λέγεται τροφικό επίπεδο. Η αλυσίδα ξεκινά πάντα από έναν παραγωγό.

Στη θάλασσα μια αλυσίδα μπορεί να είναι:

φυτοπλαγκτόν → ζωοπλαγκτόν → γαύρος → τόνος

Στην πραγματικότητα τα ζώα σπάνια τρώνε ένα μόνο είδος. Ο καλόγερος τρώει κάμπιες, αλλά και αράχνες και σπόρους. Το ξεφτέρι πιάνει καλόγερους, αλλά και σπίνους. Όταν ενώνεις όλες τις αλυσίδες ενός οικοσυστήματος, παίρνεις ένα τροφικό πλέγμα.

Το πλέγμα κάνει το οικοσύστημα πιο ανθεκτικό. Αν μια χρονιά λείψουν οι κάμπιες, ο καλόγερος θα φάει περισσότερες αράχνες. Όσο περισσότερα είδη και συνδέσεις, τόσο πιο δύσκολα καταρρέει το σύνολο.

Βγάλε έναν κρίκο από το δάσος

Διάλεξε έναν οργανισμό και αφαίρεσέ τον. Πρόσεξε τι παθαίνουν όσοι είναι από πάνω του και όσοι είναι αμέσως από κάτω. Όπως στο πλέγμα, ένας θηρευτής που βρίσκει άλλη τροφή αλλάζει λεία αντί να πεινάσει.

Η αλυσίδα είναι ολόκληρηΤέσσερα τροφικά επίπεδα. Η ενέργεια του ήλιου μπαίνει στη βελανιδιά και ανεβαίνει ένα σκαλί κάθε φορά που κάποιος τρώει κάποιον.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε ένα λιβάδι: το χορτάρι τρώγεται από κουνέλια και ακρίδες. Τις ακρίδες τις τρώνε σαύρες και σπίνοι. Τα κουνέλια και τις σαύρες τα τρώει η αλεπού. Γράψε τις αλυσίδες και βρες την τάξη της αλεπούς.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Σε ένα μεγάλο πάρκο εξαφανίστηκαν οι λύκοι. Τι έπαθαν τα ελάφια, τα δέντρα κατά μήκος των ποταμών και τα ίδια τα ποτάμια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένα κλειστό γυάλινο μπουκάλι με χώμα, νερό, φυτά και σαλιγκάρια μπορεί να ζήσει χρόνια χωρίς να το ανοίξεις. Τι χρειάζεται από έξω, και ποιος οργανισμός δεν πρέπει να λείψει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποιος από τους παρακάτω είναι αβιοτικός παράγοντας ενός οικοσυστήματος;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Ποιος είναι ο παραγωγός στην αλυσίδα «φύκι → αχινός → σαργός»;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις ένα οικοσύστημα με τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντές του.
  • Να κατατάσσεις οργανισμούς σε παραγωγούς, καταναλωτές και αποικοδομητές.
  • Να διαβάζεις τροφικές αλυσίδες και πλέγματα και να προβλέπεις τι γίνεται όταν λείψει ένας κρίκος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;