Η Ελένη στα τείχη

Μια ανάπαυλα πριν τη μονομαχία

Στη ραψωδία Γ οι δύο στρατοί έχουν παραταχθεί για μάχη, αλλά συμφωνούν σε κάτι άλλο: ο Πάρης και ο Μενέλαος θα μονομαχήσουν, και ο νικητής θα πάρει την Ελένη και τους θησαυρούς της. Όσο ετοιμάζονται οι όρκοι, οι στρατιώτες κάθονται, ακουμπούν τις ασπίδες, στήνουν τα κοντάρια. Ο πόλεμος σταματά για λίγο.

Η θεά Ίριδα, με τη μορφή μιας κόρης του Πριάμου, βρίσκει την Ελένη στο παλάτι. Υφαίνει ένα μεγάλο πορφυρό ύφασμα, και πάνω του κεντά τους αγώνες των Αχαιών και των Τρώων «ποὺ ἐξ ἀφορμῆς της ἀπαρχῆς ἐκεῖνοι ἐπολεμοῦσαν» (Γ 128). Η Ελένη κεντά τον πόλεμο που έγινε για εκείνη. Η θεά τής βάζει στην καρδιά νοσταλγία για τον πρώτο της άντρα, την πατρίδα και τους γονείς της, και η Ελένη βγαίνει κλαίγοντας προς τα τείχη. Μετάφραση των παραθεμάτων: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896).

Οι γέροντες στον πύργο

Στον πύργο των Σκαιών πυλών κάθονται ο Πρίαμος και οι γέροντες της Τροίας. Δεν πολεμούν πια, αλλά μιλούν καλά:

ἐξαίρετοι καὶ ὁμοίαζαν τοὺς τσίτσικες ποὺ χύνουν
ἀπὸ τὸ πυκνὸ φύλλωμα τὴν ἱλαρὴ λαλιά τους.

— Γ 152-153

Βλέπουν την Ελένη να πλησιάζει και ψιθυρίζουν:

«Κρίμα δὲν ἔχουν οἱ ᾽Αχαιοί, δὲν ἔχουν κρίμα οἱ Τρῶες
χάριν ὁμοίας γυναικὸς τόσον καιρὸν νὰ πάσχουν·
τωόντι ὁμοιάζει ὡσὰν θεᾶς ἡ τρομερὴ θωριά της·
ἀλλὰ καὶ ὡς εἶναι ἀσύγκριτη καλύτερα νὰ φύγη
παρὰ νὰ μείνη συμφορὰ σ’ ἐμᾶς καὶ στὰ παιδιά μας».

— Γ 156-160

Ο ποιητής δεν περιγράφει ποτέ το πρόσωπο της Ελένης. Μας δείχνει την ομορφιά της μέσα από αυτό που προκαλεί: γέροι που ο πόλεμος τους έχει πάρει τόσα τη βλέπουν και καταλαβαίνουν γιατί γίνεται. Και στον ίδιο στίχο θέλουν να φύγει.

Τειχοσκοπία: «ποιος είναι εκείνος;»

Ο Πρίαμος φωνάζει την Ελένη κοντά του, με τρυφερότητα: «σὺ δὲν μοῦ πταίεις, οἱ θεοὶ μοῦ πταίουν» (Γ 164). Της ζητά να του πει ποιοι είναι οι Αχαιοί που βλέπει στον κάμπο. Εκείνη του δείχνει τον Αγαμέμνονα, τον Οδυσσέα, τον Αίαντα, τον Ιδομενέα. Αυτή είναι η τειχοσκοπία, η «θέα από τα τείχη».

Υπάρχει ένα πρόβλημα λογικής: είναι ο δέκατος χρόνος του πολέμου. Πώς δεν ξέρει ο Πρίαμος πώς είναι ο Αγαμέμνονας; Η σκηνή θα ταίριαζε πολύ περισσότερο στον πρώτο χρόνο. Ο ποιητής το ξέρει και το κάνει σκόπιμα: τώρα που η δράση αρχίζει, συστήνει τους ήρωες στον ακροατή, όχι στον Πρίαμο. Μέσα σε μία σκηνή μαθαίνουμε πώς μοιάζουν, πώς μιλούν, τι λένε οι εχθροί τους γι' αυτούς. Έτσι ο πόλεμος των δέκα χρόνων χωράει μέσα στο έπος των λίγων ημερών.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τρεις ήρωες σε τρεις εικόνες

Ο Πρίαμος βλέπει έναν άνδρα πιο κοντό από τον Αγαμέμνονα, με πλατύτερους ώμους, που γυρίζει ανάμεσα στους στρατιώτες:

τὸν παρομοιάζω μὲ τρανὸ δασύμαλλο κριάρι,
ὁποὺ διαβαίνει ἀπέραντην κοπὴν λευκῶν προβάτων».

— Γ 197-198

Είναι ο Οδυσσέας. Ο γέρος Αντήνορας τον θυμάται από μια πρεσβεία στην Τροία: όταν σηκωνόταν να μιλήσει, στεκόταν με τα μάτια καρφωμένα στη γη και το σκήπτρο ακίνητο, σαν ανόητος. Μόλις όμως άρχιζε:

καὶ ὡσὰν πυκνὲς χιονόψιχες οἱ λόγοι του πετιόνταν,
θνητὸς δὲν ἦταν ἄξιος νὰ μετρηθῆ μ’ ἐκεῖνον·

— Γ 222-223

Αυτές είναι ομηρικές παρομοιώσεις. Μια παρομοίωση έχει τρία μέρη:

Οι εικόνες έρχονται σχεδόν πάντα από τον κόσμο που ήξερε ο ακροατής: ζώα, καιρός, χωράφια, θάλασσα. Ένας πολεμικός κόσμος περιγράφεται με τον ειρηνικό. Ο Πολυλάς δείχνει την παρομοίωση με λέξεις όπως «ὡσάν», «σάν», «ὁμοίαζαν», «παρομοιάζω».

Ποιο είναι το κοινό σημείο;

Διάλεξε μια παρομοίωση από όσες διάβασες στη ραψωδία Α και στην τειχοσκοπία, και μετά το κοινό σημείο που συνδέει τα δύο σκέλη της.

Η παρομοίωση

Οι γέροντες σαν τζιτζίκια που τραγουδούν στα φύλλα (Γ 152-153)Ο Οδυσσέας σαν κριάρι μέσα στο κοπάδι (Γ 197-198)Τα λόγια του Οδυσσέα σαν πυκνές χιονονιφάδες (Γ 222)Ο Απόλλωνας κατεβαίνει σαν τη νύχτα (Α 47)Η Θέτιδα βγαίνει από το κύμα σαν ομίχλη (Α 359)

Το κοινό σημείο

Μια φωνή καθαρή και ακούραστηΚίνηση ανάμεσα στο πλήθος σαν οδηγόςΠυκνότητα και ορμή που δεν σταματάΜια σκοτεινή απειλή που πλησιάζειΜια απαλή, αθόρυβη εμφάνιση

Το κοινό σημείο

Δύο αδελφοί που λείπουν

Στο τέλος η Ελένη ψάχνει στον κάμπο δύο πρόσωπα που δεν βλέπει: τα αδέλφια της, τον Κάστορα και τον Πολυδεύκη. Αναρωτιέται αν δεν ήρθαν στην Τροία, ή αν ήρθαν και ντρέπονται να φανούν, εξαιτίας της. Ο ποιητής απαντά:

Αὐτά ᾽λεγε καὶ ἀπὸ καιρὸν τοὺς εἶχε ἡ γῆ σκεπάσει
ἐκεῖ στὴν Λακεδαίμονα, στὴν ποθητὴν πατρίδα.

— Γ 243-244

Η Ελένη δεν ξέρει ότι τα αδέλφια της είναι νεκρά· ο ακροατής το ξέρει. Αυτή η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που ξέρει το πρόσωπο και σε αυτό που ξέρουμε εμείς λέγεται τραγική ειρωνεία. Η σκηνή, που άρχισε με νοσταλγία για την πατρίδα, κλείνει με την πατρίδα ως τάφο.