Έκτορας και Ανδρομάχη
Ο αποχαιρετισμός στις Σκαιές πύλες (Ζ 369-529).
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ομηρικά Έπη: Ιλιάδα (Β΄ Γυμνασίου), 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι τη συνάντηση Έκτορα και Ανδρομάχης στις Σκαιές πύλες (Ζ 369-502) με τη σωστή σειρά.
- Να εξηγείς τα επιχειρήματα της Ανδρομάχης και την απάντηση του Έκτορα: αγάπη για την οικογένεια απέναντι στην αιδώ και στο χρέος.
- Να ερμηνεύεις τη σκηνή με το κράνος και την προσευχή για τον Αστυάνακτα, και την τραγική ειρωνεία της.
- Να κρίνεις πώς το έπος δείχνει τη σχέση οικογένειας και πολέμου.
Ο Έκτορας μπαίνει στην πόλη
Στη ραψωδία Ζ η μάχη πάει άσχημα για τους Τρώες, και ο Έκτορας μπαίνει για λίγο στην πόλη: πρέπει να ζητήσει από τις γυναίκες να προσευχηθούν στην Αθηνά, και να βγάλει τον Πάρη ξανά στη μάχη. Πριν γυρίσει, θέλει να δει τη γυναίκα του και τον μικρό του γιο, γιατί δεν ξέρει αν θα ξαναγυρίσει. Μετάφραση των παραθεμάτων: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896).
Η Ανδρομάχη δεν είναι στο σπίτι. Η οικονόμα τού λέει ότι, μόλις άκουσε πως οι Αχαιοί νικούν, έτρεξε στον πύργο «ὡς φρενιασμένη» (Ζ 388), με την τροφό και το παιδί. Ο Έκτορας γυρίζει τρέχοντας τον δρόμο που ήρθε, και τη βρίσκει στις Σκαιές πύλες, εκεί απ' όπου θα ξαναβγεί στον κάμπο. Στην ίδια πύλη, στη ραψωδία Γ, η Ελένη έδειχνε στον Πρίαμο τους Αχαιούς.
τὸν ῾Εκτορίδην, ὅμοιον μὲ εὔμορφον ἀστέρα·
— Ζ 401
Ο πατέρας λέει το παιδί Σκαμάνδριο, από το ποτάμι της Τροίας· ο λαός το λέει Αστυάνακτα, «άρχοντα της πόλης», επειδή ο πατέρας του σώζει την πόλη. Το ίδιο το όνομα του παιδιού κρέμεται από τη ζωή του Έκτορα.
Τα λόγια της Ανδρομάχης
Ο Έκτορας χαμογελά σιωπηλός κοιτάζοντας το παιδί. Η Ανδρομάχη τον πιάνει από το χέρι, κλαίει, και του μιλά. Πρώτα τον κατηγορεί: η τόλμη του θα τον σκοτώσει, και δεν λυπάται ούτε το παιδί ούτε εκείνη. Ύστερα του λέει τι έχει χάσει. Ο Αχιλλέας κατέστρεψε την πατρίδα της, τη Θήβη, σκότωσε τον πατέρα της και τα επτά αδέλφια της σε μία μέρα, και πήρε αιχμάλωτη τη μητέρα της, που ελευθερώθηκε με λύτρα αλλά πέθανε λίγο μετά. Και καταλήγει:
῞Εκτωρ, σὺ εἶσαι δι’ ἐμὲ πατέρας καὶ μητέρα,
σὺ ἀδελφός, σὺ ἀνθηρὸς τῆς κλίνης σύντροφός μου.
Ἀλλὰ λυπήσου μας, καὶ αὐτοῦ μεῖνε στὸν πύργον, μήπως
ὀρφανὸ κάμης τὸ παιδὶ καὶ χήραν τὴν γυναίκα.— Ζ 429-432
Δεν του ζητά να σταματήσει να πολεμά. Του προτείνει να μείνει στα τείχη και να στήσει τον στρατό κοντά στην αγριοσυκιά, εκεί που το τείχος είναι πιο εύκολο να το ανέβει ο εχθρός· τρεις φορές το δοκίμασαν ήδη οι Αχαιοί. Είναι πρόταση άμυνας, και δείχνει μια γυναίκα που ξέρει τον πόλεμο από κοντά.
Παράδειγμα 1
Πώς απαντά ο Έκτορας στην Ανδρομάχη (Ζ 441-465), και γιατί δεν μένει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συμφωνεί μαζί της. «Ὅλα τὰ αἰσθάνομαι κι ἐγώ, γυνή μου» (Ζ 441). Δεν της λέει ότι κάνει λάθος. Ο φόβος της είναι και δικός του.
Ο πρώτος λόγος: η αιδώς.
ἀλλὰ φοβοῦμαι
καὶ τῶν ἀνδρῶν τὸ πρόσωπο καὶ τῶν σεμνῶν μητέρων,
ἂν μ’ ἔβλεπαν ὡς ἄνανδρος νὰ φεύγω ἀπὸ τὴν μάχην·— Ζ 441-443
Ντρέπεται τους Τρώες και τις Τρωαδίτισσες. Αυτό είναι η ομηρική αιδώς: ο φόβος να φανείς ανάξιος μπροστά στην κοινότητα που σε εμπιστεύεται. Ο Έκτορας είναι ο υπερασπιστής της πόλης· αν κρυφτεί, κρύβεται η Τροία.
Ο δεύτερος λόγος: η καρδιά του. «οὐδ’ ἡ καρδιά μου θέλει το, ποὺ μ’ ἔμαθε νὰ εἶμαι / γενναῖος πάντοτε» (Ζ 444-445). Πολεμά για τη δόξα του πατέρα του και τη δική του. Δεν είναι μόνο υποχρέωση· είναι αυτό που είναι.
Ξέρει πώς θα τελειώσει. «θὰ φθάσ’ ἡ μέρα νὰ χαθῆ κι ἡ ῎Ιλιος ἡ ἁγία» (Ζ 448). Και τον πονά περισσότερο από όλα όχι ο θάνατος των δικών του, αλλά η Ανδρομάχη σκλάβα στο Άργος, να υφαίνει για άλλους και να κουβαλά νερό, και να τη δείχνουν: «᾽Ιδέτε τὴν συμβίαν / τοῦ ῞Εκτορος» (Ζ 459-460). Προτιμά να είναι νεκρός παρά να το ακούσει.
Το συμπέρασμα. Ο Έκτορας δεν διαλέγει τον πόλεμο επειδή αγαπά λιγότερο την οικογένειά του. Διαλέγει να πολεμήσει γι' αυτήν, ξέροντας ότι δεν θα τη σώσει. Αυτό κάνει τη σκηνή τραγική: και οι δύο έχουν δίκιο, και καμία επιλογή δεν σώζει κανέναν.
Το παιδί και το κράνος
Ο Έκτορας απλώνει τα χέρια στο παιδί, και το παιδί τρομάζει:
ἔσκουξ’ ἐκεῖνο κι ἔγειρε στὸ στῆθος τῆς βυζάστρας·
φοβήθη τὸν πατέρα του καθὼς εἶδε ν’ ἀστράφτουν
τ’ ἄρματα καὶ ἀπ’ τὴν κόρυθα τῆς περικεφαλαίας
τὴν χαίτην ποὺ τρομακτικῶς ἐπάνω του ἐσειόνταν·
ἐγέλασε ὁ πατέρας του καὶ ἡ σεβαστὴ μητέρα·— Ζ 467-471
Είναι η μόνη στιγμή γέλιου στη σκηνή, και γεννιέται από τον πόλεμο: το παιδί βλέπει τον πατέρα του ως πολεμιστή και δεν τον αναγνωρίζει. Ο Έκτορας βγάζει το κράνος, το αφήνει κάτω, φιλά το παιδί και το χορεύει στα χέρια. Ύστερα προσεύχεται στους θεούς:
ἐχθροῦ ποὺ ἐφόνευσε, νὰ εἰποῦν: καλύτερος ἐδείχθη
καὶ τοῦ πατρός του, καὶ χαρὰν θὰ αἰσθάνεται ἡ μητέρα».— Ζ 480-481
Ο ακροατής ξέρει ότι η προσευχή δεν θα εισακουστεί. Η Τροία θα πέσει, και στη ραψωδία Ω η ίδια η Ανδρομάχη θα προβλέψει ότι κάποιος Αχαιός θα ρίξει το παιδί από τον πύργο. Ο πατέρας εύχεται στον γιο του δόξα, και ο γιος δεν θα ζήσει για να τη γνωρίσει: τραγική ειρωνεία.
Η Ανδρομάχη παίρνει το παιδί «γελοκλαίοντας» (Ζ 484). Ο Έκτορας τη χαϊδεύει και της λέει ότι κανείς δεν θα τον στείλει στον Άδη πριν από την ώρα του, και ότι κανείς άνθρωπος, γενναίος ή δειλός, δεν ξεφεύγει από τη μοίρα του. Τη στέλνει στο σπίτι, στον αργαλειό, και φορά ξανά το κράνος. Εκείνη φεύγει γυρίζοντας συνέχεια να τον δει, και στο σπίτι οι γυναίκες
Καὶ ζωντανὸν τὸν ῞Εκτορα στὸ σπίτι του ἐθρηνοῦσαν,
— Ζ 500

Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια δύο ονόματα έχει ο γιος του Έκτορα, και ποιος τον λέει με το καθένα;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι τη συνάντηση Έκτορα και Ανδρομάχης στις Σκαιές πύλες (Ζ 369-502) με τη σωστή σειρά.
- Να εξηγείς τα επιχειρήματα της Ανδρομάχης και την απάντηση του Έκτορα: αγάπη για την οικογένεια απέναντι στην αιδώ και στο χρέος.
- Να ερμηνεύεις τη σκηνή με το κράνος και την προσευχή για τον Αστυάνακτα, και την τραγική ειρωνεία της.
- Να κρίνεις πώς το έπος δείχνει τη σχέση οικογένειας και πολέμου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.