Αρχαία Ελλάδα: Σπάρτη και Μακεδονία

Δύο πόλεις που δεν έγραψαν για τον εαυτό τους

Για την Αθήνα έχουμε κείμενα Αθηναίων: ιστορικούς, ρήτορες, ποιητές. Για τη Σπάρτη και τη Μακεδονία συμβαίνει κάτι παράξενο: σχεδόν όλα όσα διαβάζουμε τα έγραψαν άλλοι. Οι Σπαρτιάτες δεν άφησαν ιστορικούς, και για τους Μακεδόνες βασιλιάδες μαθαίνουμε κυρίως από Αθηναίους, από τον Ηρόδοτο ή από πολύ μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Πλούταρχος. Όταν διαβάζεις αυτά τα κείμενα, λοιπόν, ρωτάς πάντα και κάτι ακόμα: ποιος μιλά για αυτούς, και γιατί.

Η Σπάρτη: ένα σχολείο χωρίς παπούτσια

Ο Ξενοφών (περίπου 430–354 π.Χ.) ήταν Αθηναίος, μαθητής του Σωκράτη. Πολέμησε στην Ασία μαζί με Σπαρτιάτες και εξορίστηκε από την Αθήνα· οι Σπαρτιάτες του έδωσαν κτήμα στον Σκιλλούντα, κοντά στην Ολυμπία, όπου έζησε πολλά χρόνια. Σε ένα μικρό βιβλίο, τη Λακεδαιμονίων Πολιτεία, περιγράφει τους νόμους που απέδιδαν οι Σπαρτιάτες στον νομοθέτη Λυκούργο. Ξεκινά από την εκπαίδευση, συγκρίνοντας:

Οι άλλοι Έλληνες που λένε ότι μορφώνουν τους γιους τους καλύτερα, μόλις τα παιδιά καταλαβαίνουν τι τους λένε, τους βάζουν αμέσως δούλους για παιδαγωγούς και τα στέλνουν στους δασκάλους να μάθουν γράμματα, μουσική και όσα γίνονται στην παλαίστρα. Επιπλέον, μαλακώνουν τα πόδια των παιδιών με παπούτσια και κακομαθαίνουν το σώμα τους αλλάζοντας ρούχα· και για το φαγητό, μέτρο έχουν όσο χωράει το στομάχι τους.

— Ξενοφών, Λακεδαιμονίων Πολιτεία 2.1 (μετάφραση δική μας)

Ο Λυκούργος, συνεχίζει, έκανε το αντίθετο σε όλα. Αντί για δούλο παιδαγωγό, έβαλε επικεφαλής των παιδιών έναν από τους πολίτες με τα ανώτερα αξιώματα, τον παιδονόμο, με δικαίωμα να τα τιμωρεί. Αντί για παπούτσια, τα παιδιά πήγαιναν ξυπόλυτα, για να ανεβοκατεβαίνουν πιο εύκολα στα βουνά. Αντί για πολλά ρούχα, ένα ιμάτιο όλο τον χρόνο, για να αντέχουν το κρύο και τη ζέστη. Και φαγητό λίγο, ώστε να μην πεινάνε πολύ αλλά να ξέρουν τι θα πει πείνα.

Και το πιο γνωστό:

Για να μην τα πιέζει όμως υπερβολικά η πείνα, δεν τους επέτρεψε να παίρνουν ελεύθερα ό,τι χρειάζονταν, τους επέτρεψε όμως να κλέβουν κάποια πράγματα για να ξεγελάσουν την πείνα τους. […] Θα ρωτούσε κανείς: αφού θεωρούσε την κλοπή καλό πράγμα, γιατί έδινε πολλές βίτσιές σε όποιον πιανόταν; Επειδή, λέω εγώ, και σε όλα τα άλλα που διδάσκουν οι άνθρωποι τιμωρούν όποιον δεν τα κάνει καλά. Κι εκείνοι λοιπόν τιμωρούν όσους πιάνονται, επειδή κλέβουν άσχημα.

— Ξενοφών, Λακεδαιμονίων Πολιτεία 2.6, 2.8 (μετάφραση δική μας)

Ο Πλούταρχος (περίπου 46–120 μ.Χ.), πεντακόσια χρόνια αργότερα, προσθέτει ότι ο πατέρας δεν μπορούσε να μεγαλώσει τον γιο του όπως ήθελε: μόλις τα αγόρια έκλειναν τα επτά, η πόλη τα έπαιρνε και τα μοίραζε σε ομάδες (ἀγέλας), όπου ζούσαν, έπαιζαν και μάθαιναν μαζί (Λυκούργος 16.4).

Οι άλλοι Έλληνες ή η Σπάρτη;

Ο Ξενοφών χτίζει το κείμενό του σαν σύγκριση: τι κάνουν «οι άλλοι Έλληνες» και τι έκανε ο Λυκούργος. Βάλε κάθε συνήθεια στη μεριά της.

Πού ανήκει;

Ξυπόλυτα, για να τρέχουν πιο γρήγορα στα βουνά

Οι άλλοι ΈλληνεςΗ Σπάρτη του Λυκούργου

0 / 8

Η Μακεδονία: ένας βασιλιάς στο στάδιο

Ο Ηρόδοτος (5ος αιώνας π.Χ.) διηγείται μια ιστορία για τον βασιλιά της Μακεδονίας Αλέξανδρο Α΄ (βασίλεψε περίπου 498–454 π.Χ.), πρόγονο του Μεγάλου Αλεξάνδρου:

Ότι αυτοί που κατάγονται από τον Περδίκκα είναι Έλληνες, όπως λένε και οι ίδιοι, το ξέρω κι εγώ […], και έτσι έκριναν και οι Ελλανοδίκες, που διευθύνουν τον αγώνα στην Ολυμπία. Όταν ο Αλέξανδρος αποφάσισε να αγωνιστεί και κατέβηκε στο στάδιο γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό, οι Έλληνες που θα έτρεχαν μαζί του ήθελαν να τον αποκλείσουν, λέγοντας ότι ο αγώνας δεν είναι για βαρβάρους αλλά για Έλληνες. Ο Αλέξανδρος όμως, αφού απέδειξε ότι είναι Αργείος στην καταγωγή, κρίθηκε Έλληνας, αγωνίστηκε στο στάδιο και τερμάτισε ισόπαλος με τον πρώτο.

— Ηρόδοτος 5.22 (μετάφραση δική μας)

Για να καταλάβεις την ιστορία χρειάζεσαι δύο πράγματα. Πρώτο, στους Ολυμπιακούς αγώνες έτρεχαν μόνο Έλληνες, και αυτό το έκριναν οι Ελλανοδίκες, οι κριτές από την Ήλιδα. Δεύτερο, η βασιλική οικογένεια των Μακεδόνων, οι Αργεάδες ή Τημενίδες, έλεγε ότι κατάγεται από τον Τήμενο του Άργους, απόγονο του Ηρακλή. Ο Ηρόδοτος δεν λέει πότε έγινε ο αγώνας· η χρονιά δεν είναι γνωστή.

Ο Μέγας Αλέξανδρος και η Ιλιάδα

Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, ο Φίλιππος Β΄ (βασίλεψε 359–336 π.Χ.) έκανε τη Μακεδονία την πιο ισχυρή δύναμη της Ελλάδας, και για δάσκαλο του γιου του Αλεξάνδρου (356–323 π.Χ.) κάλεσε τον Αριστοτέλη. Ο Πλούταρχος γράφει:

Την Ιλιάδα τη θεωρούσε και την έλεγε εφόδιο για την πολεμική αρετή· πήρε την έκδοση που είχε διορθώσει ο Αριστοτέλης, αυτήν που την ονομάζουν «του κουτιού», και την είχε πάντα μαζί με το μαχαίρι του κάτω από το μαξιλάρι του, όπως διηγείται ο Ονησίκριτος.

— Πλούταρχος, Αλέξανδρος 8.2 (μετάφραση δική μας)

Το έπος που διάβασες όλο τον χειμώνα ήταν το αγαπημένο βιβλίο του πιο διάσημου Μακεδόνα. Και ο ήρωας που ήθελε να μοιάσει ήταν ο Αχιλλέας.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση