Αρχαία Ελλάδα: Αλεξάνδρεια και αθλητισμός

Η πόλη των βιβλίων

Ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την Αλεξάνδρεια στην Αίγυπτο το 331 π.Χ. Μετά τον θάνατό του, την Αίγυπτο την κράτησε ένας από τους στρατηγούς του, ο Πτολεμαίος, και οι απόγονοί του, οι Πτολεμαίοι, έκαναν την Αλεξάνδρεια πρωτεύουσα για σχεδόν τριακόσια χρόνια. Εκεί, τον 3ο αιώνα π.Χ., ίδρυσαν το Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη.

Ο γεωγράφος Στράβων επισκέφτηκε την Αλεξάνδρεια στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ., όταν η Αίγυπτος είχε γίνει πια ρωμαϊκή επαρχία, και περιγράφει την πόλη:

Μέρος των ανακτόρων είναι και το Μουσείο, που έχει περίπατο, εξέδρα και ένα μεγάλο οίκημα, όπου τρώνε μαζί οι λόγιοι άνδρες που ανήκουν στο Μουσείο. Η κοινότητα αυτή έχει και κοινά χρήματα, και έναν ιερέα επικεφαλής του Μουσείου, που τον διόριζαν τότε οι βασιλιάδες και τώρα ο Καίσαρας.

— Στράβων, Γεωγραφικά 17.1.8 (μετάφραση δική μας)

Το Μουσείο δεν ήταν μουσείο με τη σημερινή σημασία. Ήταν ο ναός των Μουσών, και γύρω του μια κοινότητα λογίων, τους οποίους πλήρωνε ο βασιλιάς για να διαβάζουν, να γράφουν και να ερευνούν. Ο «περίπατος» ήταν στεγασμένος διάδρομος για συζήτηση την ώρα του περπατήματος, η «εξέδρα» χώρος με καθίσματα για διαλέξεις. Σήμερα θα το λέγαμε ερευνητικό κέντρο.

Πόσα βιβλία είχε η Βιβλιοθήκη δεν το ξέρουμε. Οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν αριθμούς από δεκάδες χιλιάδες ως εκατοντάδες χιλιάδες ρόλους παπύρου, και συχνά διαφωνούν. Βέβαιο είναι ότι ήταν η μεγαλύτερη βιβλιοθήκη του αρχαίου κόσμου.

Οι λόγιοι και η Ιλιάδα σου

Η Ιλιάδα που διάβασες φέτος έχει 24 ραψωδίες, που τις λέμε με τα 24 γράμματα του αλφαβήτου, από το Α ως το Ω. Αυτή η διαίρεση δεν είναι του Ομήρου: αποδίδεται στους φιλολόγους της Αλεξάνδρειας. Εκεί ο Ζηνόδοτος, ο πρώτος προϊστάμενος της Βιβλιοθήκης, και αργότερα ο Αρίσταρχος σύγκριναν τα χειρόγραφα των επών, που διέφεραν μεταξύ τους, και έφτιαξαν διορθωμένες εκδόσεις. Όταν λοιπόν λες «ραψωδία Π, στίχος 686», χρησιμοποιείς ένα σύστημα που στήθηκε στην Αλεξάνδρεια.

Στο Μουσείο δούλεψε και ο Ερατοσθένης, που μέτρησε την περιφέρεια της Γης με εκπληκτική για την εποχή ακρίβεια. Η Αλεξάνδρεια ήταν ταυτόχρονα πόλη της ποίησης, της φιλολογίας και της επιστήμης.

Οι αγώνες που ένωναν τους Έλληνες

Τον Μέγα Αλέξανδρο τον είδες στο προηγούμενο μάθημα με την Ιλιάδα στο μαξιλάρι, και τον πρόγονό του τον Αλέξανδρο Α΄ να τρέχει στην Ολυμπία. Οι Ολυμπιακοί αγώνες ήταν η μεγαλύτερη γιορτή των Ελλήνων. Οι αρχαίοι μετρούσαν τον πρώτο νικητή από το 776 π.Χ. και, όσο κρατούσε η γιορτή, ίσχυε η ιερή εκεχειρία: οι πόλεις δεν έπρεπε να πολεμούν και οι επισκέπτες έπρεπε να ταξιδεύουν με ασφάλεια. Αγωνίζονταν μόνο Έλληνες, ελεύθεροι άνδρες, και κριτές ήταν οι Ελλανοδίκες από την Ήλιδα.

Ο ταξιδιώτης Παυσανίας (2ος αιώνας μ.Χ.) περπάτησε στην Ολυμπία και κατέγραψε όσα είδε. Ανάμεσα σε άλλα, μια σειρά από χάλκινα αγάλματα του Δία:

Αυτά φτιάχτηκαν από τα χρήματα του προστίμου που επιβλήθηκε σε αθλητές οι οποίοι πρόσβαλαν τον αγώνα, και οι ντόπιοι τα λένε Ζάνες. Τα πρώτα, έξι στον αριθμό, στήθηκαν στην ενενηκοστή όγδοη Ολυμπιάδα· γιατί ο Εύπωλος ο Θεσσαλός δωροδόκησε τους πυγμάχους που είχαν έρθει […]. Αυτό λένε ότι ήταν το πρώτο αδίκημα αθλητών στον αγώνα.

— Παυσανίας 5.21.2-3 (μετάφραση δική μας)

Η 98η Ολυμπιάδα είναι το 388 π.Χ. Τα αγάλματα των Ζανών στέκονταν στον δρόμο προς το στάδιο: κάθε αθλητής που έμπαινε περνούσε μπροστά από τα ονόματα όσων είχαν κλέψει.

Και ένας κανόνας για τις γυναίκες:

Υπάρχει νόμος στους Ηλείους να ρίχνουν από τον γκρεμό αυτό όσες γυναίκες πιαστούν να έχουν έρθει στον Ολυμπιακό αγώνα […]. Λένε όμως ότι δεν πιάστηκε καμία, εκτός μόνο από την Καλλιπάτειρα. Αυτή, αφού της πέθανε ο άντρας, μεταμφιέστηκε σε γυμναστή και έφερε τον γιο της στην Ολυμπία να αγωνιστεί. Όταν νίκησε ο Πεισίροδος, πήδηξε πάνω από τον φράχτη όπου κρατούσαν τους γυμναστές, και τα ρούχα της έπεσαν. Μόλις φάνηκε ότι ήταν γυναίκα, την άφησαν ατιμώρητη, από σεβασμό για τον πατέρα της, τα αδέλφια της και τον γιο της, που ήταν όλοι ολυμπιονίκες· έκαναν όμως νόμο από τότε οι γυμναστές να μπαίνουν στον αγώνα γυμνοί.

— Παυσανίας 5.6.7-8 (μετάφραση δική μας)

Ο γκρεμός είναι το όρος Τυπαίον, στον δρόμο για την Ολυμπία. Η ιστορία της Καλλιπάτειρας δείχνει ότι ο κανόνας υπήρχε, αλλά και ότι οι Ηλείοι, όταν ήρθε η ώρα, διάλεξαν να μην τον εφαρμόσουν.

Ούτε μια ολόκληρη πόλη δεν ήταν πάνω από τους κανόνες. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι το 420 π.Χ. οι Ηλείοι απέκλεισαν τους Σπαρτιάτες από τις θυσίες και τους αγώνες, γιατί είχαν στείλει οπλίτες σε πόλη της Ηλείας την ώρα της εκεχειρίας και αρνήθηκαν να πληρώσουν το πρόστιμο: δύο χιλιάδες μνες, δύο για κάθε οπλίτη (Θουκυδίδης 5.49).

Παράβαση και συνέπεια στην Ολυμπία

Οι κανόνες της Ολυμπίας είχαν συνέπειες, και κάθε κείμενο που διάβασες λέει μία. Διάλεξε μια παράβαση και βρες τι ακολούθησε, σύμφωνα με τον Παυσανία ή τον Θουκυδίδη.

Διάλεξε μια παράβαση

Ο Εύπωλος δωροδοκεί τρεις πυγμάχους (388 π.Χ.)Η Καλλιπάτειρα μπαίνει μεταμφιεσμένη σε γυμναστήΗ Σπάρτη στέλνει οπλίτες σε πόλη της Ηλείας την ώρα της εκεχειρίας (420 π.Χ.)

Τι ακολούθησε;

Πρόστιμο, που έγινε αγάλματα του ΔίαΑποκλεισμός από θυσίες και αγώνεςΣυγχώρεση χωρίς τιμωρίαΝέος νόμος για όλους από εκεί και πέρα

Τι ακολούθησε;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση