Αρχαία Ελλάδα: η Αθήνα

Ένας λόγος για τους νεκρούς, που μιλά για τους ζωντανούς

Τον χειμώνα του 431/430 π.Χ., στο τέλος του πρώτου χρόνου του Πελοποννησιακού πολέμου, οι Αθηναίοι έθαψαν δημόσια τους νεκρούς τους, όπως συνήθιζαν. Τον λόγο στην κηδεία τον εκφώνησε ο Περικλής, ο πιο ισχυρός πολιτικός της πόλης. Δεν μίλησε πολύ για τους νεκρούς· μίλησε για την πόλη για την οποία πέθαναν. Ο λόγος αυτός, ο Επιτάφιος, σώζεται στο δεύτερο βιβλίο της Ιστορίας του Θουκυδίδη (2.35-46), του Αθηναίου ιστορικού που έγραψε την ιστορία αυτού του πολέμου.

Σε αυτό το μάθημα δεν μαθαίνεις ιστορία της Αθήνας· τη μαθαίνεις στην Ιστορία. Εδώ διαβάζεις τι έγραψαν οι αρχαίοι για την πόλη τους, και πώς το έγραψαν.

Τι είναι δημοκρατία, κατά τον Περικλή

Έχουμε πολίτευμα που δεν ζηλεύει τους νόμους των γειτόνων· πιο πολύ είμαστε εμείς παράδειγμα για άλλους παρά μιμητές άλλων. Και λέγεται δημοκρατία, επειδή η πόλη δεν διοικείται για τους λίγους αλλά για τους περισσότερους. Στις ιδιωτικές τους διαφορές όλοι είναι ίσοι μπροστά στους νόμους· στα δημόσια αξιώματα όμως ο καθένας προτιμάται ανάλογα με την αξία του, όχι επειδή ανήκει σε κάποια τάξη. Κι ούτε τον φτωχό, αν μπορεί να κάνει κάτι καλό για την πόλη, τον εμποδίζει το ότι είναι άσημος.

— Θουκυδίδης 2.37.1 (μετάφραση δική μας)

Σε λίγες γραμμές ο Περικλής δίνει τρία γνωρίσματα:

1. Ισότητα μπροστά στον νόμο (ἰσονομία) για όλους τους πολίτες.
2. Τα αξιώματα πάνε στην αξία (ἀρετή), όχι στην καταγωγή ή στον πλούτο.
3. Η φτώχεια δεν κλείνει τον δρόμο σε όποιον έχει κάτι να προσφέρει.

Και λίγο παρακάτω δύο φράσεις που έμειναν διάσημες:

Αγαπάμε το ωραίο με λιτότητα και αγαπάμε τη γνώση χωρίς να γινόμαστε μαλθακοί. […] Και το να είναι κανείς φτωχός δεν είναι ντροπή να το παραδεχτεί· μεγαλύτερη ντροπή είναι να μην κάνει τίποτα για να ξεφύγει από τη φτώχεια. […] Μόνο εμείς θεωρούμε όποιον δεν παίρνει καθόλου μέρος στα κοινά όχι ήσυχο άνθρωπο, αλλά άχρηστο.

— Θουκυδίδης 2.40.1-2 (μετάφραση δική μας)

Το αρχαίο κείμενο έχει εδώ μια λέξη που αξίζει να την προσέξεις: ἀχρεῖον, «άχρηστο». Ο Περικλής δεν λέει ότι ο πολίτης που δεν ασχολείται με τα κοινά είναι κακός· λέει ότι δεν προσφέρει. Η πόλη είναι κάτι που το κάνουν οι πολίτες της, όχι κάτι που τους συμβαίνει.

Και το συμπέρασμα, σε μία πρόταση:

Με μια λέξη, λέω ότι ολόκληρη η πόλη μας είναι το σχολείο της Ελλάδας.

— Θουκυδίδης 2.41.1 (μετάφραση δική μας)

Στο πρωτότυπο: «τήν τε πᾶσαν πόλιν τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν εἶναι». Η παίδευσις είναι η εκπαίδευση: η Αθήνα, λέει, μαθαίνει στους άλλους Έλληνες πώς να ζουν.

Ποια φράση του Περικλή ταιριάζει;

Διάλεξε μια περίπτωση από την αθηναϊκή ζωή και βρες ποια ιδέα του Επιταφίου την περιγράφει. Σε μία περίπτωση ταιριάζουν δύο.

Διάλεξε μια περίπτωση

Ένας πλούσιος και ένας φτωχός πολίτης πάνε στο δικαστήριο για ένα χωράφιΈνας ψαράς του Πειραιά μιλά στην εκκλησία του δήμου για τα λιμάνιαΟι Αθηναίοι εκλέγουν στρατηγό τον πιο ικανό, όχι τον πιο αρχοντόπουλοΈνας πολίτης λέει: «Τα κοινά δεν με αφορούν, κοιτάζω μόνο τη δουλειά μου»Ένας τεχνίτης λέει ανοιχτά ότι δεν έχει χρήματα, και δουλεύει νύχτα μέρα

Ποια ιδέα του Περικλή ταιριάζει;

Ίσοι μπροστά στους νόμουςΗ αξία, όχι η τάξηΗ φτώχεια δεν εμποδίζει να προσφέρειςΌποιος απέχει από τα κοινά είναι άχρηστοςΝτροπή δεν είναι η φτώχεια, αλλά η αδράνεια

Ποια ιδέα του Περικλή ταιριάζει;

Η άλλη όψη: μια άδεια Πνύκα

Ο Περικλής μιλά για πολίτες που ενδιαφέρονται για τα κοινά. Λίγα χρόνια αργότερα, το 425 π.Χ., ο κωμικός ποιητής Αριστοφάνης ανεβάζει τους Αχαρνής. Στην αρχή του έργου ένας αγρότης, ο Δικαιόπολις, κάθεται από νωρίς το πρωί στην Πνύκα, τον λόφο όπου συνεδρίαζε η εκκλησία του δήμου, και περιμένει:

…σήμερα, που έχουμε κύρια συνέλευση από το πρωί, και η Πνύκα εδώ είναι έρημη· κι εκείνοι κουβεντιάζουν στην αγορά και τρέχουν πάνω κάτω, για να γλιτώσουν από το σχοινί το βαμμένο με κόκκινο. Ούτε οι πρυτάνεις δεν ήρθαν.

— Αριστοφάνης, Αχαρνής 19-23 (μετάφραση δική μας)

Το «κόκκινο σχοινί» το κρατούσαν δημόσιοι δούλοι και «σκούπιζαν» με αυτό την αγορά, για να σπρώξουν τους πολίτες προς τη συνέλευση. Όποιος λερωνόταν κόκκινος, σύμφωνα με αρχαίους σχολιαστές του έργου, έχανε την αμοιβή του ή πλήρωνε πρόστιμο. Ο Αριστοφάνης γελά: οι πολίτες του «σχολείου της Ελλάδας» πρέπει να τους μαζεύουν με σχοινί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση