Η ασπίδα του Αχιλλέα

Καινούρια όπλα για έναν ήρωα που θα πεθάνει

Ο Πάτροκλος σκοτώθηκε φορώντας τα όπλα του Αχιλλέα, και ο Έκτορας τα πήρε. Στη ραψωδία Σ ο Αχιλλέας μαθαίνει τον θάνατο του φίλου του και αποφασίζει να γυρίσει στη μάχη για να εκδικηθεί, ξέροντας ότι έτσι διαλέγει τη σύντομη ζωή. Όπλα όμως δεν έχει. Η μητέρα του, η Θέτιδα, ανεβαίνει στον Όλυμπο, στο εργαστήριο του θεού σιδερά, του Ηφαίστου, και τον παρακαλεί να φτιάξει καινούρια.

Ο Ήφαιστος βάζει στη φωτιά χαλκό, κασσίτερο, χρυσάφι και ασήμι, και ξεκινά από την ασπίδα: μεγάλη, στρογγυλή, με πέντε στρώσεις και τριπλό χείλος. Πάνω της σφυρηλατεί έναν ολόκληρο κόσμο. Η περιγραφή της πιάνει περίπου εκατόν τριάντα στίχους (Σ 478-608), και είναι από τα πιο γνωστά κομμάτια της αρχαίας ποίησης.

Τι είναι η «έκφραση»

Όταν ένα ποίημα περιγράφει ένα έργο τέχνης, ένα αγγείο, έναν πίνακα, μια ασπίδα, οι αρχαίοι το έλεγαν ἔκφρασις. Η ασπίδα του Αχιλλέα είναι η πιο παλιά μεγάλη έκφραση που σώζεται στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία.

Το παράξενο είναι ότι ο ποιητής δεν περιγράφει ποτέ μια ακίνητη εικόνα. Οι άνθρωποι πάνω στην ασπίδα κινούνται, μιλούν, τραγουδούν. Δεν σου λέει «στο πάνω μέρος υπάρχει ένα χωράφι», σου λέει τι κάνουν οι ζευγάδες μέσα του. Και κάθε τόσο σε θυμίζει ότι όλα είναι από μέταλλο:

Μαυρίζει ὄπισθεν ἡ γῆ καὶ δείχνει ἀλετρεμένη μ’ ὅλον ὁπού ᾽ναι ὁλόχρυση, τῆς τέχνης μέγα θάμα.

— Σ 547-548

Η γη πίσω από το αλέτρι μαυρίζει σαν αληθινή, κι ας είναι χρυσή. Αυτό είναι το «θαύμα της τέχνης»: ο Ήφαιστος κάνει το μέταλλο να μοιάζει ζωντανό, και ο Όμηρος κάνει τα λόγια να μοιάζουν εικόνα.

Ο κόσμος σε κύκλους

Ο Ήφαιστος ξεκινά από τα πιο μεγάλα:

Τὴν γῆν αὐτοῦ, τὸν οὐρανὸν, τὴν θάλασσαν μορφώνει τὸν ἥλιον τὸν ἀκούραστον, γεμάτο τὸ φεγγάρι,

— Σ 482-483

Ακολουθούν τα άστρα: ο Ωρίωνας, οι Υάδες, οι Πλειάδες και η Άρκτος, «ποὺ καὶ Ἅμαξαν καλοῦν». Μετά, δύο πόλεις:

• Στην πόλη της ειρήνης γίνονται γάμοι, με δάδες, χορούς, αυλούς και κιθάρες. Στην αγορά δύο άνδρες μαλώνουν για την αποζημίωση ενός φόνου, ο λαός φωνάζει, και οι γέροντες κάθονται σε «σκαλισμένα μάρμαρα» και δικάζουν με σειρά (Σ 496-507). Μια διαφορά λύνεται με δίκη, όχι με όπλα.
• Την πόλη του πολέμου την πολιορκούν δύο στρατοί. Οι κάτοικοι βγαίνουν σε ενέδρα, με αρχηγούς την Αθηνά και τον Άρη, χρυσούς και μεγαλύτερους από τους ανθρώπους. Αρπάζουν τα κοπάδια, σκοτώνουν τους βοσκούς, και ξεσπά μάχη στο ποτάμι, όπου γυρίζουν η Έριδα, ο Κυδοιμός και η Μοίρα με ρούχο κόκκινο από αίμα.

Ύστερα η ύπαιθρος, με τις δουλειές της χρονιάς: όργωμα, θερισμός σε χωράφι βασιλιά, που στέκεται σιωπηλός και χαίρεται, τρύγος σε αμπέλι με ένα αγόρι να τραγουδά με την κιθάρα, κοπάδι ταύρων που το χτυπούν δύο λιοντάρια, μια βοσκή με προβάτα. Και στο τέλος ένας χορός νέων και κοριτσιών, σαν εκείνον που έφτιαξε ο Δαίδαλος για την Αριάδνη στην Κνωσό. Γύρω γύρω, στο χείλος, κυλά ο ποταμός Ωκεανός, που για τους αρχαίους περικύκλωνε τη γη.

Πού ανήκει κάθε εικόνα της ασπίδας;

Ο Ήφαιστος χώρισε την ασπίδα σε κόσμους. Διάβασε κάθε εικόνα και βάλ' τη στο κομμάτι της ασπίδας όπου την περιγράφει ο ποιητής.

Σε ποιο κομμάτι της ασπίδας;

Γέροντες που δικάζουν πάνω σε σκαλισμένα μάρμαρα

Ο κόσμοςΗ πόλη της ειρήνηςΗ πόλη του πολέμουΗ ύπαιθρος

0 / 9

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση