Η ασπίδα του Αχιλλέα
Ένας ολόκληρος κόσμος σε ένα όπλο: η έκφραση (Σ 478-616).
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ομηρικά Έπη: Ιλιάδα (Β΄ Γυμνασίου), 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να λες ποιος έφτιαξε την ασπίδα του Αχιλλέα, γιατί, και ποιες εικόνες έχει (Σ 478-616).
- Να εξηγείς τι είναι η έκφραση (ἔκφρασις) και πώς ο ποιητής κάνει μια ακίνητη εικόνα να κινείται.
- Να ομαδοποιείς τις σκηνές της ασπίδας: κόσμος, πόλη σε ειρήνη, πόλη σε πόλεμο, ύπαιθρος.
- Να κρίνεις γιατί ένα όπλο πολέμου γεμίζει με εικόνες ειρηνικής ζωής.
Καινούρια όπλα για έναν ήρωα που θα πεθάνει
Ο Πάτροκλος σκοτώθηκε φορώντας τα όπλα του Αχιλλέα, και ο Έκτορας τα πήρε. Στη ραψωδία Σ ο Αχιλλέας μαθαίνει τον θάνατο του φίλου του και αποφασίζει να γυρίσει στη μάχη για να εκδικηθεί, ξέροντας ότι έτσι διαλέγει τη σύντομη ζωή. Όπλα όμως δεν έχει. Η μητέρα του, η Θέτιδα, ανεβαίνει στον Όλυμπο, στο εργαστήριο του θεού σιδερά, του Ηφαίστου, και τον παρακαλεί να φτιάξει καινούρια.
Ο Ήφαιστος βάζει στη φωτιά χαλκό, κασσίτερο, χρυσάφι και ασήμι, και ξεκινά από την ασπίδα: μεγάλη, στρογγυλή, με πέντε στρώσεις και τριπλό χείλος. Πάνω της σφυρηλατεί έναν ολόκληρο κόσμο. Η περιγραφή της πιάνει περίπου εκατόν τριάντα στίχους (Σ 478-608), και είναι από τα πιο γνωστά κομμάτια της αρχαίας ποίησης.

Τι είναι η «έκφραση»
Όταν ένα ποίημα περιγράφει ένα έργο τέχνης, ένα αγγείο, έναν πίνακα, μια ασπίδα, οι αρχαίοι το έλεγαν ἔκφρασις. Η ασπίδα του Αχιλλέα είναι η πιο παλιά μεγάλη έκφραση που σώζεται στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία.
Το παράξενο είναι ότι ο ποιητής δεν περιγράφει ποτέ μια ακίνητη εικόνα. Οι άνθρωποι πάνω στην ασπίδα κινούνται, μιλούν, τραγουδούν. Δεν σου λέει «στο πάνω μέρος υπάρχει ένα χωράφι», σου λέει τι κάνουν οι ζευγάδες μέσα του. Και κάθε τόσο σε θυμίζει ότι όλα είναι από μέταλλο:
Μαυρίζει ὄπισθεν ἡ γῆ καὶ δείχνει ἀλετρεμένη μ’ ὅλον ὁπού ᾽ναι ὁλόχρυση, τῆς τέχνης μέγα θάμα.
— Σ 547-548
Η γη πίσω από το αλέτρι μαυρίζει σαν αληθινή, κι ας είναι χρυσή. Αυτό είναι το «θαύμα της τέχνης»: ο Ήφαιστος κάνει το μέταλλο να μοιάζει ζωντανό, και ο Όμηρος κάνει τα λόγια να μοιάζουν εικόνα.

Ο κόσμος σε κύκλους
Ο Ήφαιστος ξεκινά από τα πιο μεγάλα:
Τὴν γῆν αὐτοῦ, τὸν οὐρανὸν, τὴν θάλασσαν μορφώνει τὸν ἥλιον τὸν ἀκούραστον, γεμάτο τὸ φεγγάρι,
— Σ 482-483
Ακολουθούν τα άστρα: ο Ωρίωνας, οι Υάδες, οι Πλειάδες και η Άρκτος, «ποὺ καὶ Ἅμαξαν καλοῦν». Μετά, δύο πόλεις:
- Στην πόλη της ειρήνης γίνονται γάμοι, με δάδες, χορούς, αυλούς και κιθάρες. Στην αγορά δύο άνδρες μαλώνουν για την αποζημίωση ενός φόνου, ο λαός φωνάζει, και οι γέροντες κάθονται σε «σκαλισμένα μάρμαρα» και δικάζουν με σειρά (Σ 496-507). Μια διαφορά λύνεται με δίκη, όχι με όπλα.
- Την πόλη του πολέμου την πολιορκούν δύο στρατοί. Οι κάτοικοι βγαίνουν σε ενέδρα, με αρχηγούς την Αθηνά και τον Άρη, χρυσούς και μεγαλύτερους από τους ανθρώπους. Αρπάζουν τα κοπάδια, σκοτώνουν τους βοσκούς, και ξεσπά μάχη στο ποτάμι, όπου γυρίζουν η Έριδα, ο Κυδοιμός και η Μοίρα με ρούχο κόκκινο από αίμα.
Ύστερα η ύπαιθρος, με τις δουλειές της χρονιάς: όργωμα, θερισμός σε χωράφι βασιλιά, που στέκεται σιωπηλός και χαίρεται, τρύγος σε αμπέλι με ένα αγόρι να τραγουδά με την κιθάρα, κοπάδι ταύρων που το χτυπούν δύο λιοντάρια, μια βοσκή με προβάτα. Και στο τέλος ένας χορός νέων και κοριτσιών, σαν εκείνον που έφτιαξε ο Δαίδαλος για την Αριάδνη στην Κνωσό. Γύρω γύρω, στο χείλος, κυλά ο ποταμός Ωκεανός, που για τους αρχαίους περικύκλωνε τη γη.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια σκηνή: η δίκη στην αγορά (Σ 496-507)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι γίνεται. Δύο άνδρες μαλώνουν «γιὰ πρόστιμο ἑνὸς φόνου». Ο ένας λέει ότι τα πλήρωσε όλα· ο άλλος, ότι δεν πήρε τίποτα. Θέλουν να κρίνει ένας κριτής.
Ποιοι παίρνουν μέρος. Ο λαός φωνάζει υπέρ του ενός ή του άλλου, οι κήρυκες τον ησυχάζουν, οι γέροντες κρατούν το σκήπτρο και μιλούν με τη σειρά. Στη μέση υπάρχουν δύο τάλαντα χρυσάφι, για εκείνον που θα πει την πιο δίκαιη κρίση.
Γιατί έχει σημασία. Στη ραψωδία Ι ο Αίαντας θύμισε ότι ακόμα και για φόνο δέχεται κανείς αποζημίωση· ο Αχιλλέας δεν δέχτηκε. Εδώ, πάνω στην ασπίδα του, μια κοινότητα λύνει ακριβώς τέτοια διαφορά με λόγια και κανόνες.
Το συμπέρασμα. Η σκηνή δείχνει τον τρόπο που ζουν οι άνθρωποι όταν δεν πολεμούν: με δικαστήριο αντί για εκδίκηση. Είναι μια από τις πιο παλιές εικόνες δίκης στην ελληνική γραμματεία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια τέσσερα μέταλλα βάζει ο Ήφαιστος στη φωτιά πριν αρχίσει την ασπίδα;
Τα κατάφερες;
- Να λες ποιος έφτιαξε την ασπίδα του Αχιλλέα, γιατί, και ποιες εικόνες έχει (Σ 478-616).
- Να εξηγείς τι είναι η έκφραση (ἔκφρασις) και πώς ο ποιητής κάνει μια ακίνητη εικόνα να κινείται.
- Να ομαδοποιείς τις σκηνές της ασπίδας: κόσμος, πόλη σε ειρήνη, πόλη σε πόλεμο, ύπαιθρος.
- Να κρίνεις γιατί ένα όπλο πολέμου γεμίζει με εικόνες ειρηνικής ζωής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.