Ο θάνατος του Πατρόκλου

Ο φίλος με τα δανεικά όπλα

Η υπόσχεση του Αχιλλέα στην πρεσβεία ήταν να μην πολεμήσει ώσπου η φωτιά να φτάσει στα καράβια. Στη ραψωδία Π η φωτιά φτάνει: οι Τρώες βάζουν φλόγα στο πρώτο καράβι. Τότε ο Πάτροκλος, ο πιο αγαπημένος φίλος του Αχιλλέα, έρχεται κλαίγοντας και του ζητά κάτι (Π 38-42):

Καὶ τ’ ἄρματά σου δῶσε μου νὰ τὰ φορῶ στὴν μάχην, ἲσως εἰποῦν πὼς εἶσαι σὺ καὶ ξεκοποῦν οἱ Τρῶες

— Π 40-41

Ο Αχιλλέας δέχεται, αλλά με μια αυστηρή εντολή: να διώξει τους Τρώες από τα καράβια και να γυρίσει αμέσως πίσω, να μην τους κυνηγήσει ως την Τροία, «μὴ κάποιος ἀπ’ τὸν ῎Ολυμπον θεὸς ἐμπῆ στὴν μάχην» (Π 93). Ο ποιητής έχει ήδη προειδοποιήσει τον ακροατή: ζητώντας τα όπλα, ο Πάτροκλος «παρακαλοῦσε θάνατον κακὸν τῆς κεφαλῆς του» (Π 47).

Με τα όπλα του Αχιλλέα ο Πάτροκλος σαρώνει. Οι Τρώες τον περνούν για τον Αχιλλέα και τρέπονται σε φυγή· σκοτώνει ακόμα και τον Σαρπηδόνα, γιο του Δία. Και εκεί, στην κορυφή της επιτυχίας του, ξεχνά την εντολή.

«Ποιά τύφλωσις!»

Τότ’ εἶπε τοῦ Αὐτομέδοντος ὁ Πάτροκλος νὰ σπρώξη τὸ ἁμάξι αὐτοῦ κατάποδα τῶν Τρώων καὶ Λυκίων˙ ποιά τύφλωσις! ἂν φύλαγε τὸν λόγον τοῦ Ἀχιλλέως, τὴν μοίραν θὰ ἐξέφευγε τὴν μαύρην τοῦ θανάτου.

— Π 684-687

Ο αφηγητής δεν μένει ουδέτερος: φωνάζει «ποιά τύφλωσις!», σαν να βλέπει μπροστά του το λάθος και να μην μπορεί να το σταματήσει. Και αμέσως μετά κάνει κάτι ακόμα πιο σπάνιο, μιλά στον ίδιο τον ήρωα:

Ποιόν πρῶτον καὶ ποιόν ὕστερον ἐγύμνωσες στὴν μάχην, Πάτροκλε, ὁπόταν οἱ θεοὶ σ’ ἐκάλεσαν στὸν Ἅδην;

— Π 692-693

Αυτό λέγεται αποστροφή: ο αφηγητής αφήνει τον ακροατή και απευθύνεται σε ένα πρόσωπο της ιστορίας, με «εσύ». Στην Ιλιάδα το κάνει με λίγους ήρωες, και με τον Πάτροκλο ξανά και ξανά μέσα σε αυτή τη ραψωδία: «ὦ Πάτροκλε ἱππομάχε», «τότε σοῦ ἐφάνη, Πάτροκλε, τὸ τέλος τῆς ζωῆς σου». Είναι σαν τρυφερότητα και θρήνος μαζί, πριν ακόμα πεθάνει.

Τρεις φορές, και την τέταρτη

Ο Πάτροκλος φτάνει ως τα τείχη. Τρεις φορές σκαρφαλώνει, και τρεις φορές ο Απόλλωνας, προστάτης των Τρώων, τον σπρώχνει πίσω χτυπώντας την ασπίδα του. Την τέταρτη ο θεός του φωνάζει ότι η Τροία δεν είναι γραφτό να πέσει από αυτόν, «οὐδ’ ὁ ᾽Αχιλλεύς» (Π 709). Ο Πάτροκλος υποχωρεί.

Το σχήμα «τρεις φορές… την τέταρτη» ξαναγυρίζει λίγο μετά: τρεις φορές ορμά στους Τρώες και σκοτώνει από εννέα, και «ὅταν τετάρτη φορὰν ὡσὰν θεὸς ὁρμοῦσε, / τότε σοῦ ἐφάνη, Πάτροκλε, τὸ τέλος τῆς ζωῆς σου» (Π 786-787). Το τρία είναι ο ήρωας στα όριά του· το τέσσερα είναι το βήμα πέρα από αυτά.

Ο θάνατος έρχεται σε τρία χτυπήματα:

1. Ο Απόλλωνας, αόρατος μέσα σε ομίχλη, τον χτυπά στην πλάτη με την παλάμη. Του πετά το κράνος, του σπάει το δόρυ, του λύνει τον θώρακα. Ο Πάτροκλος μένει ζαλισμένος και άοπλος.
2. Ο Εύφορβος, ένας νεαρός Τρώας, τον τρυπά με το δόρυ στην πλάτη και φεύγει τρέχοντας, χωρίς να τολμήσει να τον αντιμετωπίσει.
3. Ο Έκτορας τον αποτελειώνει με τη λόγχη στο υπογάστριο.

Ο Πάτροκλος, πεθαίνοντας, το λέει ο ίδιος:

᾽Εμένα ἡ μοίρα ἐφόνευσεν ἡ μαύρη μὲ τὸν Φοῖβον καὶ ἀπ’ τοὺς θνητοὺς ὁ Εὔφορβος· τρίτος ἐσὺ μὲ γδύνεις.

— Π 849-850

Και πριν ξεψυχήσει, προλέγει: ο Έκτορας θα πέσει σύντομα από το χέρι του Αχιλλέα (Π 852-854). Η ψυχή του φεύγει «κλαίοντας θλιμμένη τὴν μοίραν, ποὺ νεότητα καὶ ἀνδρείαν τῆς ἐπῆρε» (Π 855-856).

Από τα καράβια ως τον θάνατο

Βάλε τα γεγονότα της ραψωδίας Π στη σειρά που τα αφηγείται ο ποιητής. Δεν υπάρχουν χρονολογίες: σκέψου τι πρέπει να έχει γίνει πριν από τι.

Πάτα τα επεισόδια με τη σειρά

Ο Απόλλωνας τον ρίχνει τρεις φορές από το τείχοςΟ Έκτορας τον σκοτώνει με τη λόγχηΟ Αχιλλέας του λέει να γυρίσει μόλις σώσει τα καράβιαΟ Πάτροκλος σκοτώνει τον Κεβριόνη, ηνίοχο του ΈκτοραΟ Εύφορβος τον τραυματίζει στην πλάτηΟ Πάτροκλος προλέγει τον θάνατο του ΈκτοραΟ Πάτροκλος ζητά τα όπλα του ΑχιλλέαΟ Απόλλωνας τον χτυπά και του αφαιρεί τα όπλαΟ Πάτροκλος καταδιώκει τους Τρώες ως την πόλη

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7
8. 8
9. 9

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση