Η φιλονικία Αχιλλέα και Αγαμέμνονα
Τιμή, γέρας και εξουσία: ο καβγάς που ξεκινάει τα πάντα (Α 54-306).
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ομηρικά Έπη: Ιλιάδα (Β΄ Γυμνασίου), 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τις έννοιες τιμή και γέρας και γιατί η απώλεια του γέρατος είναι για τον ήρωα ατίμωση.
- Να παρακολουθείς τα βήματα της φιλονικίας (Α 54-306), από τη συνέλευση και τον Κάλχα ως τον όρκο του Αχιλλέα.
- Να συγκρίνεις τα επιχειρήματα του Αγαμέμνονα (εξουσία) και του Αχιλλέα (αξία και κόπος), και τη μεσολάβηση του Νέστορα.
- Να ερμηνεύεις την επέμβαση της Αθηνάς ως θεϊκή πράξη και ταυτόχρονα ως απόφαση του ίδιου του ήρωα.
Μια συνέλευση για τον λοιμό γίνεται καβγάς
Τη δέκατη μέρα του λοιμού ο Αχιλλέας καλεί τον στρατό σε συνέλευση (Α 54), για να βρεθεί γιατί θύμωσε ο Απόλλωνας. Ο μάντης Κάλχας ξέρει την αιτία, αλλά φοβάται να την πει: θα θυμώσει έναν άνθρωπο πολύ ισχυρότερο από αυτόν. Ζητά πρώτα προστασία, και ο Αχιλλέας ορκίζεται να του τη δώσει, «καὶ μήτε ὁ ᾽Αγαμέμνων» να μπορέσει να τον αγγίξει (Α 90). Ο καβγάς έχει ήδη αρχίσει, πριν ειπωθεί η αιτία.
Ο Κάλχας μιλά: ο θεός θύμωσε επειδή ο Αγαμέμνονας πρόσβαλε τον ιερέα του. Η Χρυσηίδα πρέπει να επιστρέψει στον πατέρα της χωρίς λύτρα. Ο Αγαμέμνονας δέχεται να τη δώσει, αλλά με όρο:
Ἐγὼ δὲν πρέπει ἀδώρητος νὰ μείνω τῶν Ἀργείων
καὶ ὅλοι τὸ βλέπετε ὅτι ἀλλοῦ τὸ δῶρο μου πηγαίνει— Α 119-120. Μετάφραση: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896)
Τιμή και γέρας
Για να καταλάβεις γιατί δύο άνδρες είναι έτοιμοι να σκοτωθούν για μια αιχμάλωτη, χρειάζεσαι δύο λέξεις.
- Τιμή είναι η αξία ενός ήρωα όπως την αναγνωρίζουν οι άλλοι. Δεν φτάνει να είσαι γενναίος· πρέπει ο στρατός να το βλέπει και να το δείχνει.
- Γέρας είναι το τιμητικό μερίδιο από τα λάφυρα, που δίνει ο στρατός σε κάθε αρχηγό μετά από κάθε λεηλασία. Είναι το ορατό σημάδι της τιμής του. Η Χρυσηίδα είναι το γέρας του Αγαμέμνονα· η Βρισηίδα του Αχιλλέα.
Γι' αυτό ο Αγαμέμνονας δεν δέχεται να μείνει «ἀδώρητος»: ο αρχιστράτηγος χωρίς γέρας είναι αρχηγός χωρίς τιμή, μπροστά σε όλους. Και γι' αυτό, όταν απειλεί να πάρει το γέρας κάποιου άλλου, ο Αχιλλέας νιώθει ότι του παίρνουν όχι μια γυναίκα, αλλά την αναγνώριση για όλο τον κόπο του. Η ιστορία δεν ρωτά τη γνώμη των δύο γυναικών· είναι αιχμάλωτες, και το έπος δείχνει μόνο ότι η Βρισηίδα φεύγει «λυπημένη» (Α 348).

Ο καβγάς βήμα βήμα
Ο Αχιλλέας απαντά ότι δεν υπάρχουν κοινά λάφυρα για να δοθεί νέο γέρας, και ο Αγαμέμνονας θα πάρει τριπλή και τετραπλή αποζημίωση όταν πέσει η Τροία. Ο Αγαμέμνονας υποψιάζεται κόλπο και απειλεί: αν δεν του δώσουν γέρας, θα πάρει μόνος του του Αχιλλέα, του Αίαντα ή του Οδυσσέα. Ο Αχιλλέας ξεσπά:
᾽Εγὼ δὲν ἦλθα ἐξ ἀφορμῆς τῶν λογχοφόρων Τρώων
νὰ πολεμήσ᾽, ὅτι ποσῶς ἐκεῖνοι δὲν μοῦ πταίουν·
[…]
ἀλλὰ τὸ βάρος τοῦ σφοδροῦ πολέμου πρῶτος ἔχω
ἐγὼ καὶ ἂν τύχη μοιρασμός, τρανὸ σὺ παίρνεις δῶρο,
κι ἐγὼ μὲ δῶρο μικροστὸ καὶ ἀγαπητὸ γυρίζω— Α 152-153, 165-167
Απειλεί να γυρίσει στη Φθία. Ο Αγαμέμνονας του απαντά «φύγε» και ανακοινώνει ότι θα πάρει τη Βρισηίδα, «γιὰ νὰ μάθης, / πόσο σοῦ εἶμαι ἀνώτερος ἐγώ» (Α 185-186). Τώρα δεν είναι πια συζήτηση για λάφυρα· είναι συζήτηση για το ποιος είναι πρώτος.
Παράδειγμα 1
Η Αθηνά πιάνει τον Αχιλλέα από τα μαλλιά (Α 188-222): ποιος αποφασίζει να μη σκοτώσει τον Αγαμέμνονα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι γίνεται στον Αχιλλέα. Ο ποιητής μάς βάζει μέσα στο μυαλό του: «κι ἔστρεψε δύο στοχασμοὺς μὲς στὰ δασιά του στήθη» (Α 189). Ή θα τραβήξει το ξίφος και θα σκοτώσει τον Ατρείδη, ή θα συγκρατήσει την οργή του. Έχει ήδη αρχίσει να βγάζει το ξίφος.
Τι κάνει η θεά. Η Αθηνά, σταλμένη από την Ήρα, στέκεται πίσω του και τον πιάνει από τα μαλλιά, «σ’ ἐκεῖνον μόνον φανερὴ καὶ ἀθώρητη στοὺς ἄλλους» (Α 198). Του λέει να σταματήσει και να τον πληγώσει μόνο με λόγια· μια μέρα θα πάρει τριπλά δώρα γι' αυτή την προσβολή.
Τι απαντά ο Αχιλλέας. «Πρέπει, ὦ θεά, τῶν δύο σας νὰ σεβασθῶ τὸ λόγον, / ἂν κι εἶν’ ἡ ὀργή μου φοβερή» (Α 216-217). Βάζει πίσω το ξίφος. Πρόσεξε: η θεά δεν τον ακινητοποιεί· τον πείθει, και εκείνος διαλέγει να υπακούσει.
Δύο αναγνώσεις μαζί. Για τον ακροατή του Ομήρου, η Αθηνά είναι αληθινά εκεί. Ο ποιητής όμως τη φέρνει ακριβώς τη στιγμή που ο ήρωας ζυγίζει «δύο στοχασμούς». Η θεά δίνει μορφή σε κάτι που γίνεται και μέσα του: τη φρόνηση που νικά την οργή. Οι μελετητές το λένε διπλή αιτιολόγηση: η πράξη έχει και θεϊκή και ανθρώπινη αιτία, και καμία δεν ακυρώνει την άλλη.
Το συμπέρασμα. Η απόφαση να μη σκοτώσει είναι ταυτόχρονα δώρο της θεάς και επιλογή του Αχιλλέα. Γι' αυτό την ευθύνη για τη συνέχεια, την αποχώρηση από τη μάχη, την κουβαλά ο ίδιος.
Ο όρκος και ο Νέστορας
Ο Αχιλλέας βρίζει τον Αγαμέμνονα («μέθυσε, σκυλόματε, καὶ μὲ καρδιὰν ἐλάφου», Α 225) και ορκίζεται στο σκήπτρο, που δεν θα ξαναβγάλει φύλλα, ότι οι Αχαιοί θα τον αναζητήσουν όταν ο Έκτορας θα τους σκοτώνει:
θ’ ἀποζητήσουν οἱ ᾽Αχαιοὶ μιὰ μέρα τὸν Πηλείδη
ὅλοι καὶ σὺ περίλυπος τὴν δύναμιν δὲν θά ᾽χης
νὰ τοὺς βοηθῆς— Α 240-242
Ρίχνει το σκήπτρο στη γη. Σηκώνεται τότε ο γέρος Νέστορας, «ποὺ ὡσὰν τὸ μέλι ἡ λαλιὰ τοῦ ἐκύλ’ ἀπὸ τὰ χείλη» (Α 249). Θυμίζει ότι ο Πρίαμος θα χαιρόταν να τους δει να μαλώνουν, και δίνει στον καθένα το δίκιο του:
θελήσης ν’ ἀντιμάχεσαι στὸν μέγαν βασιλέα,
διότι κάτι ἀνώτερα τιμᾶται ὁ σκηπτροφόρος
ἐκεῖνος ὁποὺ εὐδόκησε νὰ τὸν δοξάση ὁ Δίας·
δυνατὸς εἶσαι καὶ θεὰ σ’ ἐγέννησε μητέρα,— Α 277-280
Δύο είδη τιμής συγκρούονται: η τιμή της θέσης (ο βασιλιάς με το σκήπτρο, που κυβερνά τους περισσότερους) και η τιμή της αξίας (ο καλύτερος πολεμιστής, γιος θεάς). Ο Νέστορας τις βλέπει και τις δύο. Κανένας από τους δύο αντιπάλους δεν τον ακούει. Ο Αχιλλέας δηλώνει ότι δεν θα πολεμήσει για την κόρη, «σεῖς τὴν δώσατε, σεῖς μοῦ τὴν ἀφαιρεῖτε» (Α 299), και η συνέλευση διαλύεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια αιχμάλωτη ήταν το γέρας του Αγαμέμνονα και ποια του Αχιλλέα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τις έννοιες τιμή και γέρας και γιατί η απώλεια του γέρατος είναι για τον ήρωα ατίμωση.
- Να παρακολουθείς τα βήματα της φιλονικίας (Α 54-306), από τη συνέλευση και τον Κάλχα ως τον όρκο του Αχιλλέα.
- Να συγκρίνεις τα επιχειρήματα του Αγαμέμνονα (εξουσία) και του Αχιλλέα (αξία και κόπος), και τη μεσολάβηση του Νέστορα.
- Να ερμηνεύεις την επέμβαση της Αθηνάς ως θεϊκή πράξη και ταυτόχρονα ως απόφαση του ίδιου του ήρωα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.