Η φιλονικία Αχιλλέα και Αγαμέμνονα

Μια συνέλευση για τον λοιμό γίνεται καβγάς

Τη δέκατη μέρα του λοιμού ο Αχιλλέας καλεί τον στρατό σε συνέλευση (Α 54), για να βρεθεί γιατί θύμωσε ο Απόλλωνας. Ο μάντης Κάλχας ξέρει την αιτία, αλλά φοβάται να την πει: θα θυμώσει έναν άνθρωπο πολύ ισχυρότερο από αυτόν. Ζητά πρώτα προστασία, και ο Αχιλλέας ορκίζεται να του τη δώσει, «καὶ μήτε ὁ ᾽Αγαμέμνων» να μπορέσει να τον αγγίξει (Α 90). Ο καβγάς έχει ήδη αρχίσει, πριν ειπωθεί η αιτία.

Ο Κάλχας μιλά: ο θεός θύμωσε επειδή ο Αγαμέμνονας πρόσβαλε τον ιερέα του. Η Χρυσηίδα πρέπει να επιστρέψει στον πατέρα της χωρίς λύτρα. Ο Αγαμέμνονας δέχεται να τη δώσει, αλλά με όρο:

Ἐγὼ δὲν πρέπει ἀδώρητος νὰ μείνω τῶν Ἀργείων
καὶ ὅλοι τὸ βλέπετε ὅτι ἀλλοῦ τὸ δῶρο μου πηγαίνει

— Α 119-120. Μετάφραση: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896)

Τιμή και γέρας

Για να καταλάβεις γιατί δύο άνδρες είναι έτοιμοι να σκοτωθούν για μια αιχμάλωτη, χρειάζεσαι δύο λέξεις.

• Τιμή είναι η αξία ενός ήρωα όπως την αναγνωρίζουν οι άλλοι. Δεν φτάνει να είσαι γενναίος· πρέπει ο στρατός να το βλέπει και να το δείχνει.
• Γέρας είναι το τιμητικό μερίδιο από τα λάφυρα, που δίνει ο στρατός σε κάθε αρχηγό μετά από κάθε λεηλασία. Είναι το ορατό σημάδι της τιμής του. Η Χρυσηίδα είναι το γέρας του Αγαμέμνονα· η Βρισηίδα του Αχιλλέα.

Γι' αυτό ο Αγαμέμνονας δεν δέχεται να μείνει «ἀδώρητος»: ο αρχιστράτηγος χωρίς γέρας είναι αρχηγός χωρίς τιμή, μπροστά σε όλους. Και γι' αυτό, όταν απειλεί να πάρει το γέρας κάποιου άλλου, ο Αχιλλέας νιώθει ότι του παίρνουν όχι μια γυναίκα, αλλά την αναγνώριση για όλο τον κόπο του. Η ιστορία δεν ρωτά τη γνώμη των δύο γυναικών· είναι αιχμάλωτες, και το έπος δείχνει μόνο ότι η Βρισηίδα φεύγει «λυπημένη» (Α 348).

Ο καβγάς βήμα βήμα

Ο Αχιλλέας απαντά ότι δεν υπάρχουν κοινά λάφυρα για να δοθεί νέο γέρας, και ο Αγαμέμνονας θα πάρει τετραπλή αποζημίωση όταν πέσει η Τροία. Ο Αγαμέμνονας υποψιάζεται κόλπο και απειλεί: αν δεν του δώσουν γέρας, θα πάρει μόνος του του Αχιλλέα, του Αίαντα ή του Οδυσσέα. Ο Αχιλλέας ξεσπά:

᾽Εγὼ δὲν ἦλθα ἐξ ἀφορμῆς τῶν λογχοφόρων Τρώων
νὰ πολεμήσ᾽, ὅτι ποσῶς ἐκεῖνοι δὲν μοῦ πταίουν·
[…]
ἀλλὰ τὸ βάρος τοῦ σφοδροῦ πολέμου πρῶτος ἔχω
ἐγὼ καὶ ἂν τύχη μοιρασμός, τρανὸ σὺ παίρνεις δῶρο,
κι ἐγὼ μὲ δῶρο μικροστὸ καὶ ἀγαπητὸ γυρίζω

— Α 152-153, 165-167

Απειλεί να γυρίσει στη Φθία. Ο Αγαμέμνονας του απαντά «φύγε» και ανακοινώνει ότι θα πάρει τη Βρισηίδα, «γιὰ νὰ μάθης, / πόσο σοῦ εἶμαι ἀνώτερος ἐγώ» (Α 185-186). Τώρα δεν είναι πια συζήτηση για λάφυρα· είναι συζήτηση για το ποιος είναι πρώτος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ο όρκος και ο Νέστορας

Ο Αχιλλέας βρίζει τον Αγαμέμνονα («μέθυσε, σκυλόματε, καὶ μὲ καρδιὰν ἐλάφου», Α 225) και ορκίζεται στο σκήπτρο, που δεν θα ξαναβγάλει φύλλα, ότι οι Αχαιοί θα τον αναζητήσουν όταν ο Έκτορας θα τους σκοτώνει:

θ’ ἀποζητήσουν οἱ ᾽Αχαιοὶ μιὰ μέρα τὸν Πηλείδη
ὅλοι καὶ σὺ περίλυπος τὴν δύναμιν δὲν θά ᾽χης
νὰ τοὺς βοηθῆς

— Α 240-242

Ρίχνει το σκήπτρο στη γη. Σηκώνεται τότε ο γέρος Νέστορας, «ποὺ ὡσὰν τὸ μέλι ἡ λαλιὰ τοῦ ἐκύλ’ ἀπὸ τὰ χείλη» (Α 249). Θυμίζει ότι ο Πρίαμος θα χαιρόταν να τους δει να μαλώνουν, και δίνει στον καθένα το δίκιο του:

θελήσης ν’ ἀντιμάχεσαι στὸν μέγαν βασιλέα,
διότι κάτι ἀνώτερα τιμᾶται ὁ σκηπτροφόρος
ἐκεῖνος ὁποὺ εὐδόκησε νὰ τὸν δοξάση ὁ Δίας·
δυνατὸς εἶσαι καὶ θεὰ σ’ ἐγέννησε μητέρα,

— Α 277-280

Δύο είδη τιμής συγκρούονται: η τιμή της θέσης (ο βασιλιάς με το σκήπτρο, που κυβερνά τους περισσότερους) και η τιμή της αξίας (ο καλύτερος πολεμιστής, γιος θεάς). Ο Νέστορας τις βλέπει και τις δύο. Κανένας από τους δύο αντιπάλους δεν τον ακούει. Ο Αχιλλέας δηλώνει ότι δεν θα πολεμήσει για την κόρη, «σεῖς τὴν δώσατε, σεῖς μοῦ τὴν ἀφαιρεῖτε» (Α 299), και η συνέλευση διαλύεται.

Ποιος το λέει;

Διάλεξε ένα λόγο από τη συνέλευση και μετά το πρόσωπο που τον λέει. Κάτω από κάθε ζευγάρι εμφανίζεται γιατί ταιριάζει ή όχι.

Ο λόγος

«Ἐγὼ δὲν πρέπει ἀδώρητος νὰ μείνω τῶν Ἀργείων» (Α 119)«ὅτι ποσῶς ἐκεῖνοι δὲν μοῦ πταίουν» (Α 153)«τὸ ξίφος σου μὴ σύρης, / μόνον μὲ λόγια τ’ ὄνειδος ποὺ αὐτὸς θὰ πάθη εἰπέ του» (Α 210-211)«πόσην θὰ εἷχε ὁ Πρίαμος χαρὰ καὶ τὰ παιδιά του» (Α 255)«πόσο σοῦ εἶμαι ἀνώτερος ἐγώ» (Α 186)

Το πρόσωπο

ΑγαμέμνοναςΑχιλλέαςΝέστοραςΑθηνά

Το πρόσωπο

Θέση ή αξία;

Κάθε επιχείρημα στηρίζει ένα από τα δύο είδη τιμής. Βάλε το καθένα στη θέση του.

Ποιο είδος τιμής στηρίζει;

Είναι γιος θεάς και ο πιο δυνατός

Τιμή της θέσης (Αγαμέμνονας)Τιμή της αξίας (Αχιλλέας)

0 / 6