Το προοίμιο και ο λοιμός

Επτά στίχοι που λένε όλη την ιστορία

Στην Οδύσσεια είδες ότι το έπος ανοίγει με ένα προοίμιο: ο ποιητής καλεί τη Μούσα και λέει από πριν τι θα τραγουδήσει. Η Ιλιάδα κάνει το ίδιο, πιο σύντομα και πιο σκοτεινά. Μετάφραση: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896).

Ψάλλε, θεά, τὸν τρομερὸν θυμὸν τοῦ Ἀχιλλέως,
πῶς ἔγινε στοὺς Ἀχαιοὺς ἀρχὴ πολλῶν δακρύων·
ποὺ ἀνδράγαθες ροβόλησε πολλὲς ψυχὲς στὸν Ἅδη
ἡρώων, κι ἔδωκεν αὐτοὺς ἁρπάγματα τῶν σκύλων
καὶ τῶν ὀρνέων - καὶ ἡ βουλὴ γενόνταν τοῦ Κρονίδη,
ἀπ’ ὅτ’ ἐφιλονίκησαν κι ἐχωρισθῆκαν πρῶτα
ὁ Ἀτρείδης, ἄρχος τῶν ἀνδρῶν, καὶ ὁ θεῖος Ἀχιλλέας.

— Ιλιάδα Α 1-7

Αν τους κόψεις σε κομμάτια, βρίσκεις πέντε πράγματα:

Πρόσεξε τη φρικτή εικόνα των στίχων 4-5. Για τους Έλληνες του Ομήρου, ένα σώμα χωρίς ταφή ήταν η χειρότερη ατίμωση. Το προοίμιο υπόσχεται πόλεμο χωρίς ωραιοποίηση, και αυτή η εικόνα θα γυρίσει στο τέλος του έπους, με το σώμα του Έκτορα.

Μῆνις: η πρώτη λέξη

Στο πρωτότυπο ο πρώτος στίχος είναι: μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος («την οργή τραγούδησε, θεά, του Αχιλλέα, γιου του Πηλέα»). Η πρώτη λέξη του έπους είναι η μῆνις, και δεν σημαίνει απλώς θυμό. Ο Όμηρος τη χρησιμοποιεί σχεδόν πάντα για την οργή των θεών: μια οργή βαριά, που κρατά, και που φέρνει καταστροφή. Λέγοντάς τη για τον Αχιλλέα, ο ποιητής μάς λέει από την πρώτη λέξη ότι αυτός ο θυμός δεν είναι ανθρώπινο ξέσπασμα που θα περάσει· είναι σχεδόν θεϊκός σε μέγεθος.

Ο Πολυλάς το αποδίδει «τρομερὸν θυμόν»: με δύο λέξεις, γιατί η νέα ελληνική δεν έχει μία λέξη με το ίδιο βάρος.

Ο πρώτος στίχος, όπως όλοι οι στίχοι του έπους, είναι δακτυλικός εξάμετρος: έξι πόδες, με μακρές (—) και βραχείες (∪) συλλαβές. Δοκίμασέ τον. Δύο βοήθειες: η συλλαβή δεω του «Πηληϊάδεω» προφέρεται ως μία (λέγεται συνίζηση), και η τελευταία συλλαβή του στίχου μετρά ό,τι κι αν είναι.

Ο πρώτος στίχος της Ιλιάδας (Α 1)

Πάτα κάθε συλλαβή μία φορά για μακρά, δύο για βραχεία. Οι πόδες είναι ήδη χωρισμένοι: ο δάκτυλος είναι — ∪ ∪ και ο σπονδείος — —. Κάθε πόδας αρχίζει με μακρά.

Πάτα κάθε συλλαβή: μακρά ή βραχεία;

?μῆ?νιν?ἄ|?ει?δε?θε|?ὰ?Πη|?λη?ϊ?ά|?δεω?Ἀ?χι|?λῆ?ος

— μακρά · ∪ βραχεία

ΈλεγξεΔείξε

Ο Πολυλάς δεν κράτησε τον εξάμετρο, που στα νέα ελληνικά δεν ακούγεται φυσικός. Έγραψε σε δεκαπεντασύλλαβο, τον στίχο των δημοτικών τραγουδιών και του Ερωτόκριτου: «πῶς ἔγινε στοὺς Ἀχαιοὺς | ἀρχὴ πολλῶν δακρύων». Δεκαπέντε συλλαβές, με μια παύση μετά την όγδοη. Σχεδόν κάθε στίχος του πρωτοτύπου γίνεται ένας στίχος της μετάφρασης, γι' αυτό η αρίθμηση των δύο σχεδόν ταυτίζεται.

Από μια προσβολή, ένας λοιμός (Α 8-53)

Μετά το προοίμιο ο ποιητής κάνει μια ερώτηση: «Καὶ ἀπ’ τοὺς θεοὺς ποιός ἄναψε τὴν ἔχθραν μεταξύ τους;» (Α 8). Η απάντηση, «Ὁ Ἀπόλλων», τον γυρίζει πίσω, για να πει από πού ξεκίνησαν όλα:

1. Ο Χρύσης, ιερέας του Απόλλωνα, έρχεται στα πλοία των Αχαιών με πλούσια λύτρα, για να ξαγοράσει την κόρη του, τη Χρυσηίδα. Την έχει πάρει αιχμάλωτη ο Αγαμέμνονας. Κρατά στο σκήπτρο του τα στέφανα του θεού: έρχεται ως ικέτης και ως ιερέας.
2. Όλοι οι Αχαιοί φωνάζουν να γίνει σεβαστός ο ιερέας. Μόνος ο Αγαμέμνονας αρνείται και τον διώχνει με απειλές (Α 26-32).
3. Ο γέρος περπατά σιωπηλός στην ακρογιαλιά και προσεύχεται στον Απόλλωνα.
4. Ο θεός κατεβαίνει θυμωμένος από τον Όλυμπο και ρίχνει τα βέλη του, πρώτα στα ζώα, ύστερα στους ανθρώπους. Ο λοιμός κρατά εννιά μέρες.

Ἐβρόντησαν ἐπάνω του τὰ βέλη ὡς ἐκινήθη
ὁ χολωμένος καὶ ὥμοιαζε τὴν νύκτα, ὡς προχωροῦσε.

— Α 46-47

Ο θεός «ὥμοιαζε τὴν νύκτα»: δεν περιγράφεται το πρόσωπό του, μόνο ο ήχος των βελών και ένα σκοτάδι που πλησιάζει. Είναι μια από τις πρώτες παρομοιώσεις του έπους, και λέει περισσότερα για τον τρόμο των ανθρώπων παρά για τον θεό.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η αλυσίδα του λοιμού

Ο ποιητής ξεκινά από το τέλος της αλυσίδας (την έχθρα) και γυρίζει πίσω. Εσύ βάλε τους κρίκους με τη σειρά που έγιναν.

Πάτα τους κρίκους με τη σειρά που έγιναν

Ο Χρύσης έρχεται με λύτρα στα πλοίαΟ Αχιλλέας συγκαλεί συνέλευση τη δέκατη μέραΟ Χρύσης προσεύχεται στον ΑπόλλωναΟ Αγαμέμνονας παίρνει αιχμάλωτη τη ΧρυσηίδαΟ Αγαμέμνονας τον διώχνει με απειλέςΟ Απόλλωνας ρίχνει βέλη εννιά μέρες

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6

ΈλεγχοςΑπό την αρχή