Η μέση φωνή: ενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας

Ένας βασιλιάς που πεθαίνει

Η Κύρου Ἀνάβασις του Ξενοφώντα ανοίγει στην αυλή των Περσών, γύρω στο 405 π.Χ. Ο βασιλιάς Δαρείος Β΄ είναι άρρωστος, και τα δύο του παιδιά πρέπει να βρεθούν κοντά του:

Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος· ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου, ἐβούλετο τὼ παῖδε ἀμφοτέρω παρεῖναι. ὁ μὲν οὖν πρεσβύτερος παρὼν ἐτύγχανε· Κῦρον δὲ μεταπέμπεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε, καὶ στρατηγὸν δὲ αὐτὸν ἀπέδειξε πάντων ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται.

— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.1–2 (κείμενο: Perseus Digital Library)

Μετάφραση δική μας: Από τον Δαρείο και την Παρύσατη γεννιούνται δύο γιοι, ο μεγαλύτερος ο Αρταξέρξης και ο μικρότερος ο Κύρος. Όταν ο Δαρείος αρρώστησε και ένιωθε πως πλησίαζε το τέλος της ζωής του, ήθελε να είναι κοντά του και οι δύο γιοι του. Ο μεγαλύτερος έτυχε να βρίσκεται ήδη εκεί· τον Κύρο όμως τον καλεί από την περιοχή όπου τον είχε κάνει σατράπη. Τον είχε ορίσει επίσης αρχηγό όλων όσοι συγκεντρώνονται στην πεδιάδα του Καστωλού.

Τα τέσσερα ρήματα με τα έντονα δεν τελειώνουν σε -ω, -ει, -ουσι όπως όσα έμαθες στην Α΄ Γυμνασίου. Τελειώνουν σε -ονται, -ετο, -εται: είναι τύποι της μέσης φωνής.

Τι σημαίνει «μέση» φωνή

Στην ενεργητική φωνή το υποκείμενο κάνει κάτι σε κάποιον άλλο: ὁ στρατηγὸς ἁθροίζει τοὺς στρατιώτας (μαζεύει τους στρατιώτες). Η μέση φωνή φέρνει την πράξη πίσω στο υποκείμενο. Στο χωρίο τη βλέπεις με τρεις τρόπους:

Τα ρήματα της τελευταίας γραμμής, που έχουν μόνο μέση φωνή, λέγονται αποθετικά: βούλομαι, γίγνομαι, μάχομαι, πορεύομαι, ἔρχομαι. Οι ίδιες καταλήξεις μπορούν να έχουν και παθητική σημασία (λύομαι = λύνομαι από κάποιον). Στους χρόνους αυτού του μαθήματος ο τύπος είναι ένας· τη σημασία την αποφασίζει η πρόταση. Γι' αυτό η γραμματική λέει αυτές τις καταλήξεις μεσοπαθητικές.

Ενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας

Οι καταλήξεις του ενεστώτα θα τις αναγνωρίσεις αμέσως, γιατί ζουν ακόμα: λύ-ομαι, λύ-εται, λύ-ονται, όπως «έρχ-ομαι, έρχ-εται, έρχ-ονται». Ο παρατατικός έχει τις «παρελθοντικές» καταλήξεις -όμην, -ου, -ετο, -οντο, μαζί με την αύξηση.

Στον μέλλοντα, το σ μπαίνει όπως στην ενεργητική. Στα αφωνόληκτα ρήματα κάνει ό,τι ξέρεις από την Α΄: φυλάττω → φυλάξομαι, πέμπω → πέμψομαι, γράφω → γράψομαι.

Στο ἐβούλετο του χωρίου η αύξηση είναι συλλαβική, όπως στο ἔλυον. Στο ἁθροίζω θα ήταν χρονική: ἠθροίζοντο, με το α να γίνεται η. Οι ίδιοι κανόνες της αύξησης που ξέρεις.

Ο μέλλοντας του εἰμί

Το εἰμί έχει ενεστώτα και παρατατικό ενεργητικούς (εἰμί, ἦν), αλλά τον μέλλοντα τον σχηματίζει με καταλήξεις της μέσης:

Πρόσεξε το γ΄ ενικό: ἔσται, όχι «ἔσεται». Είναι η μόνη ανωμαλία του πίνακα. Το απαρέμφατο είναι ἔσεσθαι και η μετοχή ἐσόμενος, -η, -ον.

Απαρέμφατο και μετοχή

Στην Α΄ έμαθες τα ενεργητικά: λύειν, λύσειν, λύων, λύσων. Της μέσης φωνής τελειώνουν σε -σθαι και -μενος:

Η μετοχή κλίνεται σαν τα δευτερόκλιτα επίθετα της Α΄ (ἀγαθός, ἀγαθή, ἀγαθόν). Ο παρατατικός δεν έχει δικό του απαρέμφατο ή μετοχή.

Το -όμενος το ξέρεις από τα νέα: ερχόμενος, «ο λεγόμενος», «τα επερχόμενα». Είναι ακριβώς η ίδια κατάληξη.

Τώρα διάλεξε έναν τύπο και πες σε ποιον χρόνο είναι. Κάθε απάντηση, σωστή ή λάθος, σου λέει ποιο σημάδι κοιτάς.

Ενεστώτας, παρατατικός ή μέλλοντας;

Διάλεξε τύπο και μετά χρόνο. Ψάξε την αύξηση στην αρχή, το σ πριν από την κατάληξη, και την ίδια την κατάληξη.

Ο τύπος

ἐβουλεύετοπορεύσονταιμαχόμεθαἐφυλαττόμεθαἔσταιγίγνεσθε

Ο χρόνος

ΕνεστώταςΠαρατατικόςΜέλλοντας

Ο χρόνος

Και αντίστροφα: φτιάξε τον τύπο από τα κομμάτια του. Η σειρά είναι πάντα η ίδια: αύξηση (αν χρειάζεται), θέμα, σ (αν χρειάζεται), κατάληξη.

Χτίσε τον τύπο

Πρώτα αποφάσισε αν χρειάζεται αύξηση ή σ. Τα περιττά κομμάτια είναι τα συχνά λάθη.

πορεύομαι · α΄ πληθυντικό παρατατικού

   

όμεθαπορευἐσομεν

1 / 4

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση