Η προστακτική
Λῦε, λῦσον, λύου, λῦσαι: η προσταγή σε όλες τις φωνές, και το ἴσθι.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να σχηματίζεις την προστακτική ενεστώτα και αορίστου των βαρύτονων ρημάτων, στην ενεργητική και στη μέση φωνή.
- Να κλίνεις την προστακτική του εἰμί και του παρακειμένου, περιφραστική και μονολεκτική.
- Να ξεχωρίζεις την προστακτική από όμοιους τύπους: το λῦσαι από το απαρέμφατο, το λυόντων από τη μετοχή.
- Να εκφράζεις απαγόρευση με μή και προστακτική ενεστώτα ή με μή και υποτακτική αορίστου.
Ξανά οι συμβουλές προς τον Δημόνικο
Στο μάθημα για την υποτακτική διάβασες δύο συμβουλές από τον λόγο Πρὸς Δημόνικον. Οι περισσότερες συμβουλές του όμως δεν είναι σε υποτακτική. Είναι σκέτες εντολές:
τοὺς μὲν θεοὺς φοβοῦ, τοὺς δὲ γονεῖς τίμα, τοὺς δὲ φίλους αἰσχύνου, τοῖς δὲ νόμοις πείθου. τὰς ἡδονὰς θήρευε τὰς μετὰ δόξης.
— Ισοκράτης, Πρὸς Δημόνικον 16
ἃ μὲν ἐπίστασαι, ταῦτα διαφύλαττε ταῖς μελέταις, ἃ δὲ μὴ μεμάθηκας, προσλάμβανε ταῖς ἐπιστήμαις.
— Ισοκράτης, Πρὸς Δημόνικον 18
Τους θεούς να τους σέβεσαι με φόβο, τους γονείς σου να τους τιμάς, μπροστά στους φίλους σου να ντρέπεσαι, στους νόμους να πειθαρχείς. Να κυνηγάς τις χαρές που φέρνουν και καλό όνομα.
Όσα ξέρεις, να τα φυλάς με την εξάσκηση· όσα δεν έχεις μάθει, να τα προσθέτεις με τη μελέτη.
— μετάφραση δική μας
Τα θήρευε, διαφύλαττε, προσλάμβανε είναι προστακτικές της ενεργητικής φωνής. Τα αἰσχύνου και πείθου είναι προστακτικές της μέσης. (Τα φοβοῦ και τίμα είναι συνηρημένα ρήματα, που δεν τα μαθαίνουμε φέτος.) Δες και τα ἅ: είναι η αναφορική αντωνυμία του μαθήματος Ερωτηματικές, αόριστες και αναφορικές αντωνυμίες.
Ενεργητική φωνή
Η προστακτική αορίστου, όπως και η υποτακτική, δεν παίρνει αύξηση: ἔλυσα → λῦσον. Τα αφωνόληκτα αλλάζουν το θέμα όπως στην οριστική: γράφω → γράψον, πείθω → πεῖσον, πράττω → πρᾶξον.
Ο τόνος ανεβαίνει όσο πιο ψηλά επιτρέπουν οι κανόνες: παίδευε, παίδευσον, αλλά παιδευέτω, παιδευσάτω, αφού εκεί η λήγουσα είναι μακρά.
Μέση φωνή
Το πείθου του Ισοκράτη είναι β΄ ενικό ενεστώτα: πείθομαι → πείθου, όπως λύομαι → λύου. Ο παρακείμενος της μέσης κρατάει τον αναδιπλασιασμό.
Του εἰμί και του παρακειμένου
| εἰμί | παρακείμενος ενεργητικής | |
|---|---|---|
| β΄ εν. | ἴσθι | λελυκὼς ἴσθι |
| γ΄ εν. | ἔστω | λελυκὼς ἔστω |
| β΄ πληθ. | ἔστε | λελυκότες ἔστε |
| γ΄ πληθ. | ἔστων, ὄντων (ἔστωσαν) | λελυκότες ἔστων, ὄντων (ἔστωσαν) |
Η προστακτική του παρακειμένου της ενεργητικής είναι περιφραστική, όπως και η υποτακτική του: μετοχή παρακειμένου + προστακτική του εἰμί. Υπάρχει και μονολεκτικός τύπος (λέλυκε, λελυκέτω), αλλά είναι σπάνιος.
Το ἔστε (να είστε) μην το μπερδέψεις με το ἐστέ (είστε), την οριστική: τα ξεχωρίζει μόνο η θέση του τόνου.
Η απαγόρευση
Η άρνηση της προστακτικής είναι μή. Για να απαγορεύσεις κάτι έχεις δύο δρόμους:
| σύνταξη | παράδειγμα (δικό μας) | |
|---|---|---|
| διαρκής απαγόρευση | μή + προστακτική ενεστώτα | μὴ γράφε ταῦτα (μη γράφεις τέτοια, ποτέ) |
| στιγμιαία απαγόρευση | μή + υποτακτική αορίστου | μὴ γράψῃς ταῦτα (μην τα γράψεις αυτά, τώρα) |
Ο συνδυασμός μή + προστακτική αορίστου στο β΄ πρόσωπο δεν χρησιμοποιείται. Τη θέση του την παίρνει η υποτακτική αορίστου, που την είδες στο μάθημα Η υποτακτική.
Παράδειγμα 1
Τρέψε σε προστακτική, στον ίδιο χρόνο, φωνή και πρόσωπο: «ἐπαίδευσας», «πείθονται», «ἐγράψασθε». Μετά κάνε την πρώτη απαγόρευση.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να σχηματίζεις την προστακτική ενεστώτα και αορίστου των βαρύτονων ρημάτων, στην ενεργητική και στη μέση φωνή.
- Να κλίνεις την προστακτική του εἰμί και του παρακειμένου, περιφραστική και μονολεκτική.
- Να ξεχωρίζεις την προστακτική από όμοιους τύπους: το λῦσαι από το απαρέμφατο, το λυόντων από τη μετοχή.
- Να εκφράζεις απαγόρευση με μή και προστακτική ενεστώτα ή με μή και υποτακτική αορίστου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.