Εργαλεία και ασφάλεια
Ποιο εργαλείο για ποια δουλειά, και οι κανόνες του εργαστηρίου.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Τεχνολογία Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ομαδοποιείς τα εργαλεία χειρός ανάλογα με τη δουλειά τους: μέτρηση και χάραξη, κοπή, λείανση, τρύπημα, συγκράτηση, σύνδεση.
- Να διαλέγεις το κατάλληλο εργαλείο για μια συγκεκριμένη εργασία και υλικό.
- Να εφαρμόζεις τους κανόνες ασφάλειας του εργαστηρίου πριν, κατά και μετά τη δουλειά.
- Να κάνεις μια απλή εκτίμηση κινδύνου: κίνδυνος, ποιος κινδυνεύει, τι μέτρο παίρνεις.
Το σωστό εργαλείο, με τον σωστό τρόπο
Τα περισσότερα ατυχήματα σε ένα σχολικό εργαστήριο δεν τα προκαλούν επικίνδυνα μηχανήματα. Τα προκαλεί ένα κοπίδι που γλίστρησε σε χαρτόνι που κανείς δεν κρατούσε σταθερά, ένα πριόνι που χρησιμοποιήθηκε για δουλειά που δεν είναι δική του, ή μια σταγόνα θερμόκολλας σε ένα δάχτυλο. Δύο ερωτήσεις τα προλαβαίνουν σχεδόν όλα: είναι το σωστό εργαλείο; και το χρησιμοποιώ με ασφάλεια;
Οι οικογένειες των εργαλείων
| Δουλειά | Εργαλεία χειρός | Πρόσεξε |
|---|---|---|
| Μετρώ και χαράζω | μεταλλικός χάρακας, μετροταινία, γωνία (γνώμονας), μολύβι, διαβήτης | μέτρα δύο φορές, κόψε μία |
| Κόβω | ψαλίδι, κοπίδι, πριόνι ξύλου, πριονάκι για καμπύλες (σεγάκι), σιδεροπρίονο | κάθε πριόνι είναι για άλλο υλικό και άλλο σχήμα κοπής |
| Λειαίνω, διαμορφώνω | λίμα, ράσπα, γυαλόχαρτο σε τακάκι | τρίβεις προς μία κατεύθυνση, με τα «νερά» του ξύλου |
| Τρυπώ | σουβλί (για χαρτόνι), χειροδράπανο, τρυπάνια | σημαδεύεις πρώτα το κέντρο |
| Συγκρατώ | μέγγενη, σφιγκτήρες, επιφάνεια κοπής | το κομμάτι κρατιέται από εργαλείο, όχι από το χέρι σου |
| Συνδέω | σφυρί, κατσαβίδι, πένσα, κόλλα ξύλου, πιστόλι θερμόκολλας | η κόλλα θέλει χρόνο να στεγνώσει |
Το κοπίδι κόβει ίσια χαρτόνι και λεπτό αφρώδες υλικό, πάντα πάνω σε επιφάνεια κοπής και δίπλα σε μεταλλικό χάρακα (ο πλαστικός «τρώγεται» από τη λάμα και αφήνει τη λάμα να ξεφύγει). Το σεγάκι έχει λεπτή λάμα τεντωμένη σε τόξο, και κόβει καμπύλες σε λεπτό ξύλο. Το σιδεροπρίονο έχει πολύ ψιλά δόντια για μέταλλο και πλαστικό.

Οι κανόνες του εργαστηρίου
Οι κανόνες έχουν μια λογική: προστάτευσε τα μάτια και τα χέρια σου, κράτα σταθερό το κομμάτι, και μη βιάζεσαι. Ο καθηγητής σου μπορεί να έχει και επιπλέον κανόνες για το δικό σας εργαστήριο. Αυτοί μετράνε πρώτοι.
Πριν ξεκινήσεις
- Δουλεύεις μόνο με εργαλεία που σου έχουν δείξει πώς χρησιμοποιούνται, και μόνο με την άδεια του καθηγητή.
- Μαλλιά δεμένα, μανίκια μαζεμένα, χωρίς κρεμαστά κοσμήματα και κορδόνια. Ποδιά εργασίας.
- Γυαλιά προστασίας όταν πριονίζεις, τρυπάς, λιμάρεις ή τρίβεις — όταν μπορεί να πεταχτεί κάτι.
- Ελέγχεις το εργαλείο: λάμα σφιχτή, λαβή που δεν κουνιέται. Αν κάτι είναι χαλασμένο, δεν το χρησιμοποιείς και το λες.
Ενώ δουλεύεις
- Σφίγγεις το κομμάτι σε μέγγενη ή με σφιγκτήρα. Το χέρι σου δεν είναι μέγγενη.
- Κόβεις μακριά από το σώμα σου, και τα δάχτυλα μένουν πίσω από τη λάμα.
- Κρατάς τα αιχμηρά εργαλεία με τη μύτη προς τα κάτω όταν περπατάς. Δεν τρέχεις ποτέ.
- Κλείνεις τη λάμα του κοπιδιού μόλις τελειώσεις κάθε κοπή.
- Το πιστόλι θερμόκολλας μένει στη βάση του, στο σημείο που όρισε ο καθηγητής. Δεν αγγίζεις τη μύτη ούτε τη ζεστή κόλλα.
- Τα ηλεκτρικά εργαλεία χρησιμοποιούνται μόνο με την άδεια και την επίβλεψη του καθηγητή. Πριν αλλάξεις τρυπάνι ή λάμα, βγάζεις το φις από την πρίζα.
- Όταν τρίβεις MDF ή ξύλο, η σκόνη ερεθίζει τη μύτη και τα μάτια: δουλεύεις με αερισμό και, αν το ζητήσει ο καθηγητής, με μάσκα σκόνης.

Όταν τελειώσεις
- Γυρίζεις κάθε εργαλείο στη θέση του. Καθαρίζεις τον πάγκο με βούρτσα, όχι με το χέρι: τα ρινίσματα κόβουν.
Αν συμβεί κάτι
- Λες κάθε τραυματισμό στον καθηγητή, όσο μικρός κι αν είναι.
- Σε έγκαυμα από θερμόκολλα: κρύο τρεχούμενο νερό αμέσως, για 20 λεπτά (οδηγία της βρετανικής δημόσιας υπηρεσίας υγείας, NHS). Δεν τραβάς την κόλλα από το δέρμα, και δεν βάζεις πάγο ή αλοιφές.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κάνε εκτίμηση κινδύνου για την εργασία «κόβω τα κομμάτια της βάσης κινητού από χαρτόνι 2 mm με κοπίδι».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κίνδυνος: η λάμα γλιστρά και κόβει το χέρι που κρατά τον χάρακα· η λάμα σπάει και πετάγεται ένα κομμάτι· η ανοιχτή λάμα μένει στον πάγκο και κόβει κάποιον άλλο.
Ποιος κινδυνεύει: εσύ, και όποιος δουλεύει δίπλα σου.
Μέτρα: επιφάνεια κοπής και μεταλλικός χάρακας· τα δάχτυλα πάνω στον χάρακα, μακριά από την ακμή· πολλά ελαφριά περάσματα αντί για ένα δυνατό· κοπή προς τα κάτω και μακριά από το σώμα· η λάμα κλείνει μετά από κάθε κοπή.
Γράφεις την εκτίμηση σε τρεις στήλες (κίνδυνος, ποιος, μέτρο) στον φάκελο του έργου σου. Ο καθηγητής την ελέγχει πριν ξεκινήσεις.
Παράδειγμα 2
Η Ελένη θέλει να ανοίξει μια τρύπα στο κέντρο ενός ξύλινου δίσκου διαμέτρου 6 cm, για να γίνει τροχός. Κρατά τον δίσκο με το αριστερό χέρι στο τραπέζι και τρυπά με το χειροδράπανο. Τι πάει στραβά, και πώς το διορθώνει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το χέρι κρατά το κομμάτι ακριβώς κάτω από το τρυπάνι. Αν το τρυπάνι «πιάσει», ο δίσκος γυρίζει μαζί του ή το τρυπάνι γλιστρά στο χέρι. Και όταν βγει από την άλλη πλευρά, τρυπά το τραπέζι.
Διόρθωση: σημαδεύει το κέντρο με το σουβλί, ώστε το τρυπάνι να μη «χορεύει». Βάζει από κάτω ένα κομμάτι παλιό ξύλο και σφίγγει δίσκο και ξύλο με σφιγκτήρα στον πάγκο.
Φορά γυαλιά, κρατά το δράπανο κάθετα με τα δύο χέρια, και τρυπά με σταθερή, όχι δυνατή, πίεση.
Το έργο σου: κάρτα εργαλείου
Διάλεξε ένα εργαλείο που θα χρησιμοποιήσεις στο έργο σου. Φτιάξε μια κάρτα σε μέγεθος A5 για τον πίνακα του εργαστηρίου: μια ζωγραφιά του εργαλείου με τα μέρη του, για ποια υλικά είναι και για ποια όχι, τρεις κανόνες ασφάλειας με εικονίδιο, και μια μικρή εκτίμηση κινδύνου για μία δουλειά με αυτό. Δείξε την κάρτα στον καθηγητή σου πριν χρησιμοποιήσεις το εργαλείο για πρώτη φορά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο πριόνι χειρός, με πολύ ψιλά δόντια, χρησιμοποιείς για να κόψεις μέταλλο ή πλαστικό σωλήνα;
Τα κατάφερες;
- Να ομαδοποιείς τα εργαλεία χειρός ανάλογα με τη δουλειά τους: μέτρηση και χάραξη, κοπή, λείανση, τρύπημα, συγκράτηση, σύνδεση.
- Να διαλέγεις το κατάλληλο εργαλείο για μια συγκεκριμένη εργασία και υλικό.
- Να εφαρμόζεις τους κανόνες ασφάλειας του εργαστηρίου πριν, κατά και μετά τη δουλειά.
- Να κάνεις μια απλή εκτίμηση κινδύνου: κίνδυνος, ποιος κινδυνεύει, τι μέτρο παίρνεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.