Η διαστολή του νερού — μια φυσική «ανωμαλία»
Γιατί ο πάγος επιπλέει και η λίμνη παγώνει από πάνω.
20 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Γυμνασίου, §7
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς αλλάζει ο όγκος του νερού όταν ψύχεται από τους 10 °C ως τον πάγο.
- Να εξηγείς γιατί ο πάγος επιπλέει και γιατί η λίμνη παγώνει από την επιφάνεια.
- Να αναγνωρίζεις τη «δύναμη» του νερού που παγώνει: σπασμένοι σωλήνες, μπουκάλια, βράχοι.
Ένα μπουκάλι στην κατάψυξη
Γεμίζεις ένα γυάλινο μπουκάλι με νερό ως το χείλος, το κλείνεις και το ξεχνάς στην κατάψυξη. Το πρωί το βρίσκεις ραγισμένο.
Αν το είχες γεμίσει με λάδι, θα ήταν ακέραιο.
Στην ενότητα Θερμοκρασία και θερμότητα είδες τον κανόνα: τα σώματα διαστέλλονται όταν θερμαίνονται και συστέλλονται όταν ψύχονται. Το λάδι τον ακολουθεί και, όταν παγώνει, μικραίνει. Το νερό, κοντά στο μηδέν, κάνει το ανάποδο.
Αυτή η εξαίρεση λέγεται «ανωμαλία» του νερού — και είναι ο λόγος που τα ψάρια μιας λίμνης βγάζουν τον χειμώνα.
Τι κάνει το νερό όσο κρυώνει
Φαντάσου ένα δοχείο γεμάτο νερό στους °C, με ένα λεπτό σωληνάκι στο καπάκι. Το ψύχεις σιγά σιγά και κοιτάς τη στάθμη στο σωληνάκι.
| Θερμοκρασία | Τι κάνει η στάθμη | Τι σημαίνει |
|---|---|---|
| από ως °C | κατεβαίνει | το νερό συστέλλεται, όπως κάθε υγρό |
| από ως °C | ανεβαίνει | το νερό διαστέλλεται, ενώ κρυώνει |
| στους °C, καθώς γίνεται πάγος | ανεβαίνει απότομα | ο πάγος πιάνει πολύ περισσότερο χώρο |
Το πείραμα αυτό δεν γίνεται εύκολα στην τάξη: οι αλλαγές από ως °C είναι πολύ μικρές. Η τελευταία γραμμή όμως φαίνεται με γυμνό μάτι. Ένα λίτρο νερό γίνεται περίπου λίτρα πάγος — μεγαλώνει κατά , σχεδόν ένα δέκατο.
Γιατί ο πάγος επιπλέει
Ρίξε ένα παγάκι σε ποτήρι με νερό: μένει στην επιφάνεια. Πάγωσε λίγο λάδι σε ένα καπάκι και ρίξε το κομματάκι σε ποτήρι με λάδι: πάει στον πάτο.
Το στερεό λάδι πιάνει λιγότερο χώρο από το υγρό λάδι, άρα είναι «βαρύτερο» για τον όγκο του. Ο πάγος πιάνει περισσότερο χώρο από το νερό, άρα είναι «ελαφρύτερος».
Αυτό το «πόσο βαρύ είναι κάτι για τον χώρο που πιάνει» έχει όνομα, πυκνότητα, και θα το μελετήσεις στη Β΄ Γυμνασίου.
Ένα παγόβουνο στη θάλασσα επιπλέει, αλλά μόλις: περίπου τα εννιά δέκατά του είναι κάτω από το νερό. Από εκεί και η φράση «η κορυφή του παγόβουνου».
Η λίμνη τον χειμώνα
Το φθινόπωρο ο αέρας κρυώνει την επιφάνεια της λίμνης. Το κρύο νερό της επιφάνειας βουλιάζει, και ανεβαίνει στη θέση του θερμότερο νερό από κάτω. Αυτό συνεχίζεται ώσπου όλη η λίμνη να φτάσει τους °C.
Από εκεί και πέρα αλλάζει το παιχνίδι. Νερό της επιφάνειας που κρυώνει κάτω από τους °C δεν βουλιάζει πια: μένει πάνω. Κρυώνει ως τους °C και παγώνει, πρώτα στην επιφάνεια.
Ο πάγος που σχηματίστηκε επιπλέει και σκεπάζει τη λίμνη σαν καπάκι. Είναι κακός αγωγός της θερμότητας, οπότε προστατεύει το νερό από κάτω από τον παγωμένο αέρα. Στον πάτο το νερό μένει γύρω στους °C όλο τον χειμώνα, και τα ψάρια ζουν εκεί.

Αν το νερό συμπεριφερόταν όπως τα άλλα υγρά, το πιο κρύο νερό θα πήγαινε στον πάτο και η λίμνη θα πάγωνε από κάτω προς τα πάνω, ίσως ολόκληρη.
Μπορείς να το δεις σε ένα διάφανο δοχείο με νερό και πολλά παγάκια. Κρέμασε τρία θερμόμετρα σε διαφορετικά βάθη και περίμενε δέκα λεπτά χωρίς να ανακατέψεις. Το θερμόμετρο του πάτου δείχνει τη μεγαλύτερη θερμοκρασία.
Η δύναμη του νερού που παγώνει
Όταν το νερό παγώνει σε κλειστό χώρο, ο πάγος δεν έχει πού να πάει και σπρώχνει με τεράστια δύναμη ό,τι τον κλείνει.
- Σωλήνες: σε σπίτι που μένει άδειο τον χειμώνα, το νερό στους σωλήνες παγώνει και τους σκάει. Γι' αυτό τους αδειάζουν ή τους τυλίγουν με μόνωση.
- Μπουκάλια: ένα μπουκάλι γεμάτο ως πάνω ραγίζει στην κατάψυξη. Αφήνεις πάντα λίγο χώρο.
- Βράχοι: το νερό της βροχής μπαίνει στις ρωγμές, παγώνει τη νύχτα και τις ανοίγει λίγο. Μετά από πολλούς χειμώνες, κομμάτια βράχου ξεκολλούν και πέφτουν στους δρόμους των βουνών.
- Δρόμοι: με τον ίδιο τρόπο ανοίγουν οι λακκούβες στην άσφαλτο μετά από βαρύ χειμώνα.
Τι γίνεται με τα μόρια
Η συνηθισμένη διαστολή εξηγείται εύκολα: όταν ένα σώμα ζεσταίνεται, τα μόριά του κινούνται πιο έντονα και χρειάζονται περισσότερο χώρο.
Στον πάγο, τα μόρια του νερού πιάνονται μεταξύ τους σε ένα ανοιχτό σχέδιο, με κενά ανάμεσα, σαν κηρήθρα. Γι' αυτό οι νιφάδες του χιονιού έχουν έξι άκρες. Όταν ο πάγος λιώνει, το σχέδιο γκρεμίζεται και τα μόρια πλησιάζουν: ο όγκος μικραίνει.
Από ως °C κομμάτια του σχεδίου επιζούν ακόμη μέσα στο υγρό και συνεχίζουν να γκρεμίζονται όσο το νερό ζεσταίνεται. Πάνω από τους °C κερδίζει πια η συνηθισμένη διαστολή. Την πλήρη εξήγηση θα τη μάθεις σε μεγαλύτερες τάξεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βάζεις στην κατάψυξη ένα πλαστικό μπουκάλι με 1,5 L νερό. Πόσο χώρο θα πιάνει ο πάγος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το νερό, όταν παγώνει, μεγαλώνει κατά περίπου του όγκου του.
Το του L είναι
δηλαδή λίγο λιγότερο από L.
Ο πάγος θα πιάνει περίπου
Τι σημαίνει στην πράξη: αν το μπουκάλι χωράει ακριβώς L και το γέμισες ως πάνω, ο πάγος δεν χωράει. Το πλαστικό φουσκώνει ή σκάει· το γυαλί ραγίζει. Γέμισέ το ως το L περίπου και θα είσαι ήσυχος.
Παράδειγμα 2
Μια λίμνη είναι σκεπασμένη με πάγο. Τι θερμοκρασία δείχνει ένα θερμόμετρο ακριβώς κάτω από τον πάγο, και τι ένα στον πάτο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ακριβώς κάτω από τον πάγο: το νερό ακουμπά στον πάγο που λιώνει και παγώνει, άρα είναι στους °C.
Στον πάτο: εκεί έχει μαζευτεί το νερό που ζυγίζει περισσότερο για τον όγκο του, δηλαδή το νερό των °C.
Ανάμεσα: η θερμοκρασία ανεβαίνει σιγά σιγά από προς °C όσο κατεβαίνεις.
Η λίμνη έχει το πιο ζεστό νερό της στον πάτο. Σε κάθε άλλο υγρό θα ήταν ανάποδα.
Παράδειγμα 3
Ψύχεις νερό από τους 8 °C ως τους 0 °C μέσα σε φιάλη με λεπτό σωληνάκι. Πώς κινείται η στάθμη στο σωληνάκι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από ως °C: το νερό συστέλλεται, όπως κάθε υγρό που κρυώνει. Η στάθμη κατεβαίνει.
Στους °C: ο όγκος είναι ο μικρότερος δυνατός. Η στάθμη φτάνει στο χαμηλότερο σημείο της.
Από ως °C: το νερό διαστέλλεται, παρόλο που κρυώνει. Η στάθμη ανεβαίνει ξανά, λίγο.
Ο έλεγχος: αν έκανες το ίδιο με οινόπνευμα, η στάθμη θα κατέβαινε σε όλη τη διαδρομή. Η κίνηση προς τα πάνω κάτω από τους °C είναι η «ανωμαλία» του νερού.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια θερμοκρασία το νερό πιάνει τον μικρότερο όγκο;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς αλλάζει ο όγκος του νερού όταν ψύχεται από τους 10 °C ως τον πάγο.
- Να εξηγείς γιατί ο πάγος επιπλέει και γιατί η λίμνη παγώνει από την επιφάνεια.
- Να αναγνωρίζεις τη «δύναμη» του νερού που παγώνει: σπασμένοι σωλήνες, μπουκάλια, βράχοι.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.