Θερμοκρασία και θερμότητα
Ένα θερμόμετρο δεν μετράει ενέργεια.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Γυμνασίου, §4, 5, 6
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη θερμοκρασία από τη θερμότητα.
- Να εξηγείς πώς μεταδίδεται η θερμότητα με αγωγή, ρεύματα και ακτινοβολία.
- Να ερμηνεύεις γιατί η θερμοκρασία μένει σταθερή κατά την αλλαγή κατάστασης.
Ένα σπίρτο και μια μπανιέρα
Η φλόγα ενός σπίρτου έχει θερμοκρασία περίπου °C. Μια μπανιέρα με χλιαρό νερό έχει °C.
Ποιο έχει περισσότερη θερμική ενέργεια;
Η μπανιέρα — κατά πολύ. Με το σπίρτο δεν ζεσταίνεις ούτε ένα φλιτζάνι νερό· με τη μπανιέρα ζεσταίνεις ολόκληρο το σώμα σου.
Αυτό δείχνει ότι θερμοκρασία και θερμότητα είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα.
| Τι είναι | Εξαρτάται από την ποσότητα; | Μονάδα | |
|---|---|---|---|
| Θερμοκρασία | πόσο έντονα κινούνται κατά μέσο όρο τα μόρια | Όχι | °C |
| Θερμότητα | ενέργεια που μεταφέρεται λόγω διαφοράς θερμοκρασίας | Ναι | J |
Η θερμότητα πάει πάντα προς μία κατεύθυνση
Από το θερμότερο προς το ψυχρότερο. Ποτέ ανάποδα από μόνη της.
Και σταματά όταν οι δύο θερμοκρασίες εξισωθούν — τότε λέμε ότι τα σώματα βρίσκονται σε θερμική ισορροπία.
Τρεις τρόποι μετάδοσης
Αγωγή — τα μόρια σπρώχνουν τα γειτονικά τους, χωρίς να μετακινούνται τα ίδια. Κυρίως στα στερεά. Το μεταλλικό κουτάλι στη σούπα καίει.
Ρεύματα (μεταφορά) — το ζεστό υγρό ή αέριο ανεβαίνει γιατί είναι αραιότερο, και το κρύο κατεβαίνει. Κυκλοφορεί. Γι' αυτό το καλοριφέρ μπαίνει χαμηλά και το κλιματιστικό ψηλά.
Ακτινοβολία — χωρίς καθόλου ύλη ενδιάμεσα. Έτσι μας φτάνει η ενέργεια του Ήλιου μέσα από το κενό.
Γιατί «κολλάει» η θερμοκρασία στο λιώσιμο
Βάζεις πάγο στους °C να ζεσταθεί. Η θερμοκρασία ανεβαίνει ως τους °C — και μετά σταματά, παρόλο που συνεχίζεις να δίνεις θερμότητα.
Ξαναρχίζει να ανεβαίνει μόνο όταν λιώσει και το τελευταίο κομμάτι πάγου.
Πού πήγε η ενέργεια; Δεν χάθηκε. Χρησιμοποιήθηκε για να σπάσει τους δεσμούς ανάμεσα στα μόρια του πάγου, όχι για να τα κάνει να κινούνται πιο έντονα.
Το ίδιο συμβαίνει στους °C κατά τον βρασμό.
Διαστολή
Σχεδόν κάθε σώμα διαστέλλεται όταν θερμαίνεται: τα μόρια κινούνται πιο έντονα και χρειάζονται περισσότερο χώρο.
Γι' αυτό οι γέφυρες έχουν αρμούς, οι σιδηρόδρομοι κενά ανάμεσα στις ράγες, και τα καλώδια του ρεύματος κρέμονται πιο χαλαρά το καλοκαίρι.

Πάνω σε αυτό δουλεύει και το γυάλινο θερμόμετρο (με χρωματισμένο οινόπνευμα, παλιότερα με υδράργυρο): το υγρό διαστέλλεται και ανεβαίνει στον λεπτό σωλήνα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ενώνεις δύο ποτήρια νερό στους 60 °C. Τι θερμοκρασία έχει το μείγμα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο πειρασμός είναι να προσθέσεις: °C.
Η θερμοκρασία όμως δείχνει πόσο έντονα κινούνται κατά μέσο όρο τα μόρια. Και στα δύο ποτήρια κινούνται ήδη, κατά μέσο όρο, το ίδιο έντονα.
Ενώνοντάς τα, έχεις περισσότερα μόρια με την ίδια μέση κίνηση.
Τι διπλασιάστηκε: η θερμική ενέργεια, δηλαδή η συνολική ενέργεια των μορίων. Και φαίνεται στην πράξη — με διπλάσιο νερό στους °C ζεσταίνεις διπλάσιο φαγητό.
Παράδειγμα 2
Γιατί το μεταλλικό πόμολο φαίνεται πιο κρύο από την ξύλινη πόρτα, ενώ έχουν την ίδια θερμοκρασία;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και τα δύο βρίσκονται στο ίδιο δωμάτιο εδώ και ώρες, άρα έχουν την ίδια θερμοκρασία — θερμική ισορροπία.
Το χέρι σου είναι στους °C, πιο ζεστό και από τα δύο. Άρα θερμότητα φεύγει από εσένα και προς τα δύο.
Το μέταλλο είναι πολύ καλύτερος αγωγός: απομακρύνει τη θερμότητα από το δέρμα σου πολύ γρηγορότερα από το ξύλο.
Το δέρμα σου δεν μετράει τη θερμοκρασία του αντικειμένου. Νιώθει πόσο γρήγορα φεύγει θερμότητα από το ίδιο το δέρμα.
Γρήγορη ροή διαβάζεται ως «κρύο». Γι' αυτό τα πλακάκια του μπάνιου παγώνουν τα πόδια ενώ το χαλί δίπλα τους όχι, με ίδια θερμοκρασία και τα δύο.
Παράδειγμα 3
Θερμαίνεις 200 g πάγο στους −5 °C. Περίγραψε τι δείχνει το θερμόμετρο.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από ως °C: η θερμοκρασία ανεβαίνει. Η ενέργεια κάνει τα μόρια του πάγου να κινούνται πιο έντονα.
Στους °C: η ένδειξη σταματά. Συνεχίζεις να δίνεις θερμότητα, αλλά αυτή πάει στο σπάσιμο των δεσμών.
Στο δοχείο συνυπάρχουν πάγος και νερό, και τα δύο στους °C.
Μόλις λιώσει όλο: η θερμοκρασία ξαναρχίζει να ανεβαίνει, από προς °C.
Στους °C: ξανακολλάει, για τον ίδιο ακριβώς λόγο — τώρα σπάνε οι δεσμοί του υγρού για να γίνει ατμός.
Το γράφημα θερμοκρασίας-χρόνου έχει δύο οριζόντια σκαλοπάτια. Δεν είναι βλάβη του θερμομέτρου: είναι οι δύο αλλαγές κατάστασης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια μονάδα μετριέται η θερμότητα;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη θερμοκρασία από τη θερμότητα.
- Να εξηγείς πώς μεταδίδεται η θερμότητα με αγωγή, ρεύματα και ακτινοβολία.
- Να ερμηνεύεις γιατί η θερμοκρασία μένει σταθερή κατά την αλλαγή κατάστασης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.