Μετρήσεις και μονάδες
Κάθε μέτρηση έχει αβεβαιότητα· το ζήτημα είναι πόση.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Γυμνασίου, §1, 2, 3
Θα μάθεις να
- Να χρησιμοποιείς τις θεμελιώδεις μονάδες του SI και να μετατρέπεις ανάμεσα σε πολλαπλάσια.
- Να εξηγείς γιατί κάθε μέτρηση έχει αβεβαιότητα, και από πού προέρχεται.
- Να ξεχωρίζεις το τυχαίο από το συστηματικό σφάλμα και να ξέρεις τι διορθώνει το καθένα.
Καμία μέτρηση δεν είναι ακριβής
Μετράς το θρανίο με έναν χάρακα και βρίσκεις cm.
Είναι ακριβώς ; Ή ; Ή ; Ο χάρακας έχει υποδιαιρέσεις ανά χιλιοστό — πιο κάτω δεν διαβάζεται.
Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι αν η μέτρηση έχει αβεβαιότητα. Έχει, πάντα. Είναι πόση, και αν σε ενοχλεί για τη δουλειά που κάνεις.
Το SI: εφτά μονάδες, όλες οι υπόλοιπες από αυτές
Στη Φυσική της Α΄ Γυμνασίου χρειάζεσαι τέσσερις θεμελιώδεις:
| Μέγεθος | Μονάδα | Σύμβολο |
|---|---|---|
| Μήκος | μέτρο | m |
| Μάζα | χιλιόγραμμο | kg |
| Χρόνος | δευτερόλεπτο | s |
| Θερμοκρασία | κέλβιν | K |
Όλες οι άλλες παράγονται από αυτές. Το εμβαδόν μετριέται σε , ο όγκος σε , η ταχύτητα σε m/s. Δεν είναι νέες μονάδες — είναι συνδυασμοί. Τη θερμοκρασία στην καθημερινή ζωή τη μετράμε σε βαθμούς Κελσίου (°C)· ένας βαθμός Κελσίου είναι όσο ένα κέλβιν, μόνο το μηδέν είναι αλλού.

Από πού έρχεται η αβεβαιότητα
Από το όργανο. Ένας χάρακας με χιλιοστά δεν διαβάζει δέκατα του χιλιοστού. Η μικρότερη υποδιαίρεση ορίζει το όριο.
Από τον παρατηρητή. Δύο άνθρωποι σταματούν το χρονόμετρο διαφορετικά. Η αντίδραση είναι περίπου s — μεγάλη, αν μετράς κάτι που κρατάει s.
Από το ίδιο το μετρούμενο. Το μήκος ενός σιδερένιου τραπεζιού αλλάζει με τη θερμοκρασία. Σε ποια θερμοκρασία το μετράς;
Τυχαίο και συστηματικό σφάλμα
Τυχαίο σφάλμα: πέφτει άλλοτε πάνω, άλλοτε κάτω. Οι μετρήσεις σκορπίζονται γύρω από τη σωστή τιμή.
Θεραπεία: επανάλαβε και πάρε μέσο όρο. Τα σφάλματα αλληλοεξουδετερώνονται.
Συστηματικό σφάλμα: πέφτει πάντα προς την ίδια μεριά. Μια ζυγαριά που δεν μηδενίστηκε δείχνει g παραπάνω σε κάθε ζύγισμα.
Θεραπεία: ο μέσος όρος δεν βοηθάει καθόλου. Χίλιες μετρήσεις με χαλασμένη ζυγαριά δίνουν χίλιες φορές το ίδιο λάθος. Πρέπει να βρεις και να διορθώσεις την αιτία.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μετάτρεψε: 2,5 km σε cm, και 750 g σε kg.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από km σε cm. Ανεβαίνω σκαλί-σκαλί: km m και m cm.
Από g σε kg. Το kg είναι μεγαλύτερη μονάδα, άρα ο αριθμός πρέπει να μικρύνει: διαιρώ.
Ο έλεγχος που πιάνει κάθε λάθος κατεύθυνσης: μεγαλύτερη μονάδα → μικρότερος αριθμός.
Αν είχες γράψει kg, θα είχες τόνους σε μια σακούλα ζάχαρη.
Παράδειγμα 2
Πέντε μετρήσεις χρόνου: 2,3 — 2,5 — 2,4 — 2,6 — 2,4 s. Ποια είναι η καλύτερη εκτίμηση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι τιμές σκορπίζονται γύρω από μια κεντρική — τυπικό τυχαίο σφάλμα.
Ο μέσος όρος είναι το κατάλληλο εργαλείο.
Το εύρος είναι από ως , δηλαδή s. Η αβεβαιότητα είναι περίπου s.
Δεν έχει νόημα να γράψω : το δεύτερο δεκαδικό δεν το ξέρω.
Σωστή γραφή:
Το μάθημα: η απάντηση δεν επιτρέπεται να δείχνει μεγαλύτερη ακρίβεια από όση έχουν οι μετρήσεις. Το κομπιουτεράκι δίνει δέκα ψηφία· εσύ κρατάς όσα σημαίνουν κάτι.
Παράδειγμα 3
Μια ζυγαριά δείχνει 2 g όταν είναι άδεια. Ζυγίζεις κάτι και δείχνει 87 g. Τι κάνεις;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ζυγαριά προσθέτει g σε κάθε ζύγισμα. Το σφάλμα είναι πάντα προς την ίδια μεριά: συστηματικό.
Ο μέσος όρος δεν βοηθάει. Δέκα ζυγίσματα θα δείξουν δέκα φορές το ίδιο g, και ο μέσος όρος τους θα είναι πάλι g.
Το διορθώνω αφαιρώντας το:
Καλύτερα: μηδενίζω τη ζυγαριά πριν ζυγίσω, και το πρόβλημα δεν προκύπτει καθόλου.
Αυτή είναι η διαφορά των δύο σφαλμάτων: το τυχαίο το περιορίζεις με επαναλήψεις, το συστηματικό το εξαλείφεις βρίσκοντας την αιτία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα mm είναι cm;
Τα κατάφερες;
- Να χρησιμοποιείς τις θεμελιώδεις μονάδες του SI και να μετατρέπεις ανάμεσα σε πολλαπλάσια.
- Να εξηγείς γιατί κάθε μέτρηση έχει αβεβαιότητα, και από πού προέρχεται.
- Να ξεχωρίζεις το τυχαίο από το συστηματικό σφάλμα και να ξέρεις τι διορθώνει το καθένα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.