Το φαινόμενο του θερμοκηπίου
Το φως μπαίνει εύκολα· η θερμότητα βγαίνει δύσκολα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Γυμνασίου, §9
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς το φαινόμενο του θερμοκηπίου: το φως μπαίνει εύκολα, η θερμική ακτινοβολία βγαίνει δύσκολα.
- Να ξεχωρίζεις το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου, που κρατά τη Γη κατοικήσιμη, από την ενίσχυσή του από τον άνθρωπο.
- Να συνδέεις την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα με την άνοδο της μέσης θερμοκρασίας της Γης και να προτείνεις τρόπους να περιοριστεί.
Ένα αυτοκίνητο στον ήλιο
Ιούλιος, °C στη σκιά. Ένα αυτοκίνητο μένει δύο ώρες στον ήλιο με κλειστά παράθυρα. Όταν ανοίγεις την πόρτα, ο αέρας μέσα μπορεί να ξεπερνά τους °C και το τιμόνι δεν πιάνεται.
Από πού ήρθε τόση ζέστη; Από τον ήλιο, μέσα από τα τζάμια. Το ερώτημα είναι γιατί δεν ξανάφυγε.
Δύο είδη ακτινοβολίας
Το φως του ήλιου περνάει εύκολα από το γυαλί. Πέφτει στα καθίσματα και στο ταμπλό, που το απορροφούν και ζεσταίνονται — όπως είδες στην ενότητα Το φως θερμαίνει.
Κάθε ζεστό σώμα όμως εκπέμπει κι αυτό ακτινοβολία. Δεν τη βλέπεις, αλλά τη νιώθεις: είναι η ζέστη στο πρόσωπό σου όταν πλησιάζεις ένα αναμμένο τζάκι ή ένα καυτό σίδερο, χωρίς να το ακουμπήσεις. Λέγεται θερμική ή υπέρυθρη ακτινοβολία.
Τα ζεστά καθίσματα εκπέμπουν θερμική ακτινοβολία. Αυτή όμως δεν περνάει εύκολα από το γυαλί: ένα μεγάλο μέρος της κρατιέται μέσα.
Το όνομα το πήρε από τα θερμοκήπια των αγροτών, που με τον ίδιο τρόπο κρατούν τα φυτά ζεστά τον χειμώνα. Σε ένα πραγματικό θερμοκήπιο βοηθάει και κάτι ακόμη: το τζάμι δεν αφήνει τον ζεστό αέρα να φύγει με τα ρεύματα. Στην ατμόσφαιρα της Γης όμως δεν υπάρχει τέτοιο καπάκι, και μένει μόνο η ακτινοβολία.

Η ατμόσφαιρα: ένα τζάμι από αέρια
Η Γη δεν έχει γυάλινη οροφή. Έχει όμως την ατμόσφαιρα.
Τα περισσότερα αέρια του αέρα, το άζωτο και το οξυγόνο, αφήνουν και το φως και τη θερμική ακτινοβολία να περάσουν. Μερικά όμως, λίγα σε ποσότητα, δουλεύουν σαν το τζάμι: αφήνουν το φως να μπει και κρατούν ένα μέρος της θερμικής ακτινοβολίας που στέλνει πίσω το ζεστό έδαφος. Είναι τα αέρια του θερμοκηπίου, κυρίως οι υδρατμοί, το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) και το μεθάνιο.
Χωρίς αυτά, η μέση θερμοκρασία της Γης θα ήταν περίπου °C. Με αυτά είναι περίπου °C.
Το πείραμα με τη φιάλη
Ρίξε λίγο χώμα σε μια γυάλινη φιάλη, κλείσε το στόμιο με ένα κομμάτι φελιζόλ και πέρασε ένα θερμόμετρο από μια τρύπα στο φελιζόλ. Φώτισε τη φιάλη με δύο λάμπες πυράκτωσης και γράφε τη θερμοκρασία κάθε λεπτό.
Η θερμοκρασία ανεβαίνει γρήγορα στην αρχή, μετά πιο αργά, και κάποια στιγμή σταθεροποιείται.
Σβήσε τα φώτα και άφησε τη φιάλη να κρυώσει. Βάλε τώρα μέσα ένα ποτηράκι με μαγειρική σόδα και ρίχνε πάνω της σταγόνες ξίδι, ενώ οι λάμπες είναι πάλι αναμμένες. Η σόδα με το ξίδι βγάζουν διοξείδιο του άνθρακα, που γεμίζει τη φιάλη.
| Λεπτά | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Μόνο αέρας (°C) | ||||||
| Με CO₂ (°C) |
Οι τιμές είναι ενδεικτικές. Αυτό που μετράει είναι ότι με το CO₂ η θερμοκρασία σταθεροποιείται ψηλότερα.
Βάλε στο τέλος ένα αναμμένο κεράκι μέσα στη φιάλη: σβήνει. Το διοξείδιο του άνθρακα δεν συντηρεί την καύση, και αυτό σου δείχνει ότι είναι ακόμη εκεί.
Μια Γη που ζεσταίνεται
Από το περίπου, ερευνητικές ομάδες σε όλο τον κόσμο μετρούν τη μέση θερμοκρασία της Γης. Σήμερα είναι πάνω από °C ψηλότερη απ' ό,τι τότε, και η άνοδος έχει επιταχυνθεί τις τελευταίες δεκαετίες.
Την ίδια περίοδο το διοξείδιο του άνθρακα στον αέρα ανέβηκε από περίπου σε πάνω από μόρια σε κάθε εκατομμύριο μόρια αέρα. Το μεγαλύτερο μέρος του προέρχεται από την καύση κάρβουνου, πετρελαίου και φυσικού αερίου: στα εργοστάσια παραγωγής ρεύματος, στα αυτοκίνητα, στη θέρμανση. Ένα μέρος προέρχεται από το κόψιμο και το κάψιμο των δασών.
Τι μπορεί να γίνει; Το κοινό σε όλα είναι να καίμε λιγότερο:
- ρεύμα από τον ήλιο, τον άνεμο και το νερό αντί για κάρβουνο και πετρέλαιο,
- σπίτια με καλή μόνωση, που θέλουν λιγότερη ενέργεια για θέρμανση και δροσιά,
- περπάτημα, ποδήλατο και συγκοινωνίες αντί για το αυτοκίνητο, όπου γίνεται,
- δάση που προστατεύονται και ξαναφυτεύονται, γιατί τα δέντρα παίρνουν CO₂ από τον αέρα.
Και κάτι που κάνεις εσύ: κάθε φως που σβήνεις χωρίς να το χρειάζεσαι είναι λίγο λιγότερο καύσιμο κάπου σε ένα εργοστάσιο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί ένα αυτοκίνητο με κλειστά παράθυρα ζεσταίνεται στον ήλιο πολύ περισσότερο από τον αέρα έξω;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μπαίνει: το φως του ήλιου περνάει από τα τζάμια και πέφτει στα καθίσματα και στο ταμπλό. Εκείνα το απορροφούν και ζεσταίνονται, ιδίως αν είναι σκούρα.
Βγαίνει δύσκολα: τα ζεστά καθίσματα εκπέμπουν θερμική ακτινοβολία, που δεν περνάει εύκολα από το γυαλί. Και ο ζεστός αέρας δεν φεύγει, αφού τα παράθυρα είναι κλειστά.
Για αρκετή ώρα μπαίνει περισσότερη ενέργεια απ' όση βγαίνει, και η θερμοκρασία μέσα ανεβαίνει πολύ πάνω από του αέρα έξω.
Γι' αυτό: ποτέ δεν αφήνεις παιδί ή ζώο σε κλειστό αυτοκίνητο στον ήλιο, ούτε για λίγα λεπτά. Ούτε ένα παράθυρο λίγο ανοιχτό δεν αρκεί.
Παράδειγμα 2
Η Σελήνη απέχει από τον Ήλιο περίπου όσο και η Γη. Γιατί στη μέρα της ξεπερνά τους 100 °C και στη νύχτα της πέφτει κάτω από −150 °C, ενώ η Γη έχει ήπιες θερμοκρασίες;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και οι δύο δέχονται περίπου το ίδιο φως από τον Ήλιο, ανά τετραγωνικό μέτρο. Η διαφορά δεν είναι στο τι μπαίνει.
Η Σελήνη δεν έχει ατμόσφαιρα. Τη μέρα το έδαφός της ζεσταίνεται πολύ από τον ήλιο. Τη νύχτα η θερμική ακτινοβολία του φεύγει κατευθείαν στο διάστημα, και τίποτα δεν την κρατά.
Η Γη έχει ατμόσφαιρα με αέρια του θερμοκηπίου. Τη νύχτα κρατούν ένα μέρος της θερμικής ακτινοβολίας του εδάφους, οπότε δεν παγώνει.
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου λειτουργεί σαν κουβέρτα: δεν φτιάχνει ενέργεια, απλώς την αφήνει να φύγει πιο αργά.
Παράδειγμα 3
Στο πείραμα με τη φιάλη, η θερμοκρασία με μόνο αέρα σταθεροποιήθηκε στους 32 °C και με διοξείδιο του άνθρακα στους 34 °C. Τι συμπεραίνεις;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γιατί σταθεροποιείται: στην αρχή η φιάλη παίρνει από τις λάμπες περισσότερη ενέργεια απ' όση χάνει. Όσο ζεσταίνεται, χάνει όλο και περισσότερη. Όταν χάνει όση παίρνει, η θερμοκρασία δεν αλλάζει πια.
Τι άλλαξε: οι λάμπες, η φιάλη και το χώμα ήταν ίδια. Άλλαξε μόνο το αέριο μέσα στη φιάλη.
Συμπέρασμα: με το CO₂ η φιάλη χάνει πιο δύσκολα την ενέργειά της και ισορροπεί °C ψηλότερα. Το διοξείδιο του άνθρακα κρατάει θερμική ακτινοβολία καλύτερα από τον αέρα.
Αυτό συμβαίνει, σε τεράστια κλίμακα, και στην ατμόσφαιρα της Γης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η αόρατη ακτινοβολία που εκπέμπει κάθε ζεστό σώμα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς το φαινόμενο του θερμοκηπίου: το φως μπαίνει εύκολα, η θερμική ακτινοβολία βγαίνει δύσκολα.
- Να ξεχωρίζεις το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου, που κρατά τη Γη κατοικήσιμη, από την ενίσχυσή του από τον άνθρωπο.
- Να συνδέεις την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα με την άνοδο της μέσης θερμοκρασίας της Γης και να προτείνεις τρόπους να περιοριστεί.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.