Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το φαινόμενο του θερμοκηπίου

Το φως μπαίνει εύκολα· η θερμότητα βγαίνει δύσκολα.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Γυμνασίου, §9

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς το φαινόμενο του θερμοκηπίου: το φως μπαίνει εύκολα, η θερμική ακτινοβολία βγαίνει δύσκολα.
  2. Να ξεχωρίζεις το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου, που κρατά τη Γη κατοικήσιμη, από την ενίσχυσή του από τον άνθρωπο.
  3. Να συνδέεις την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα με την άνοδο της μέσης θερμοκρασίας της Γης και να προτείνεις τρόπους να περιοριστεί.

Ένα αυτοκίνητο στον ήλιο

Ιούλιος, 3535 °C στη σκιά. Ένα αυτοκίνητο μένει δύο ώρες στον ήλιο με κλειστά παράθυρα. Όταν ανοίγεις την πόρτα, ο αέρας μέσα μπορεί να ξεπερνά τους 5050 °C και το τιμόνι δεν πιάνεται.

Από πού ήρθε τόση ζέστη; Από τον ήλιο, μέσα από τα τζάμια. Το ερώτημα είναι γιατί δεν ξανάφυγε.

Δύο είδη ακτινοβολίας

Το φως του ήλιου περνάει εύκολα από το γυαλί. Πέφτει στα καθίσματα και στο ταμπλό, που το απορροφούν και ζεσταίνονται — όπως είδες στην ενότητα Το φως θερμαίνει.

Κάθε ζεστό σώμα όμως εκπέμπει κι αυτό ακτινοβολία. Δεν τη βλέπεις, αλλά τη νιώθεις: είναι η ζέστη στο πρόσωπό σου όταν πλησιάζεις ένα αναμμένο τζάκι ή ένα καυτό σίδερο, χωρίς να το ακουμπήσεις. Λέγεται θερμική ή υπέρυθρη ακτινοβολία.

Τα ζεστά καθίσματα εκπέμπουν θερμική ακτινοβολία. Αυτή όμως δεν περνάει εύκολα από το γυαλί: ένα μεγάλο μέρος της κρατιέται μέσα.

Το όνομα το πήρε από τα θερμοκήπια των αγροτών, που με τον ίδιο τρόπο κρατούν τα φυτά ζεστά τον χειμώνα. Σε ένα πραγματικό θερμοκήπιο βοηθάει και κάτι ακόμη: το τζάμι δεν αφήνει τον ζεστό αέρα να φύγει με τα ρεύματα. Στην ατμόσφαιρα της Γης όμως δεν υπάρχει τέτοιο καπάκι, και μένει μόνο η ακτινοβολία.

Ο διάδρομος ενός θερμοκηπίου με ψηλά φυτά ντομάτας δεξιά και αριστερά, γεμάτα κόκκινα και πράσινα ντοματίνια. Από πάνω, μεταλλικός σκελετός και διάφανη οροφή.
Ντοματίνια σε θερμοκήπιο στη Σητεία της Κρήτης. Η διάφανη οροφή αφήνει το φως του ήλιου να μπει· το έδαφος και τα φυτά ζεσταίνονται, και η θερμότητα δεν φεύγει εύκολα.Φωτογραφία: Petro Stelte · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Η ατμόσφαιρα: ένα τζάμι από αέρια

Η Γη δεν έχει γυάλινη οροφή. Έχει όμως την ατμόσφαιρα.

Τα περισσότερα αέρια του αέρα, το άζωτο και το οξυγόνο, αφήνουν και το φως και τη θερμική ακτινοβολία να περάσουν. Μερικά όμως, λίγα σε ποσότητα, δουλεύουν σαν το τζάμι: αφήνουν το φως να μπει και κρατούν ένα μέρος της θερμικής ακτινοβολίας που στέλνει πίσω το ζεστό έδαφος. Είναι τα αέρια του θερμοκηπίου, κυρίως οι υδρατμοί, το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) και το μεθάνιο.

Χωρίς αυτά, η μέση θερμοκρασία της Γης θα ήταν περίπου −18-18 °C. Με αυτά είναι περίπου 1515 °C.

Το πείραμα με τη φιάλη

Ρίξε λίγο χώμα σε μια γυάλινη φιάλη, κλείσε το στόμιο με ένα κομμάτι φελιζόλ και πέρασε ένα θερμόμετρο από μια τρύπα στο φελιζόλ. Φώτισε τη φιάλη με δύο λάμπες πυράκτωσης και γράφε τη θερμοκρασία κάθε λεπτό.

Η θερμοκρασία ανεβαίνει γρήγορα στην αρχή, μετά πιο αργά, και κάποια στιγμή σταθεροποιείται.

Σβήσε τα φώτα και άφησε τη φιάλη να κρυώσει. Βάλε τώρα μέσα ένα ποτηράκι με μαγειρική σόδα και ρίχνε πάνω της σταγόνες ξίδι, ενώ οι λάμπες είναι πάλι αναμμένες. Η σόδα με το ξίδι βγάζουν διοξείδιο του άνθρακα, που γεμίζει τη φιάλη.

Λεπτά00224466881010
Μόνο αέρας (°C)222226262929313132323232
Με CO₂ (°C)222227273030333334343434

Οι τιμές είναι ενδεικτικές. Αυτό που μετράει είναι ότι με το CO₂ η θερμοκρασία σταθεροποιείται ψηλότερα.

Βάλε στο τέλος ένα αναμμένο κεράκι μέσα στη φιάλη: σβήνει. Το διοξείδιο του άνθρακα δεν συντηρεί την καύση, και αυτό σου δείχνει ότι είναι ακόμη εκεί.

Μια Γη που ζεσταίνεται

Από το 18701870 περίπου, ερευνητικές ομάδες σε όλο τον κόσμο μετρούν τη μέση θερμοκρασία της Γης. Σήμερα είναι πάνω από 11 °C ψηλότερη απ' ό,τι τότε, και η άνοδος έχει επιταχυνθεί τις τελευταίες δεκαετίες.

Την ίδια περίοδο το διοξείδιο του άνθρακα στον αέρα ανέβηκε από περίπου 280280 σε πάνω από 420420 μόρια σε κάθε εκατομμύριο μόρια αέρα. Το μεγαλύτερο μέρος του προέρχεται από την καύση κάρβουνου, πετρελαίου και φυσικού αερίου: στα εργοστάσια παραγωγής ρεύματος, στα αυτοκίνητα, στη θέρμανση. Ένα μέρος προέρχεται από το κόψιμο και το κάψιμο των δασών.

Τι μπορεί να γίνει; Το κοινό σε όλα είναι να καίμε λιγότερο:

  • ρεύμα από τον ήλιο, τον άνεμο και το νερό αντί για κάρβουνο και πετρέλαιο,
  • σπίτια με καλή μόνωση, που θέλουν λιγότερη ενέργεια για θέρμανση και δροσιά,
  • περπάτημα, ποδήλατο και συγκοινωνίες αντί για το αυτοκίνητο, όπου γίνεται,
  • δάση που προστατεύονται και ξαναφυτεύονται, γιατί τα δέντρα παίρνουν CO₂ από τον αέρα.

Και κάτι που κάνεις εσύ: κάθε φως που σβήνεις χωρίς να το χρειάζεσαι είναι λίγο λιγότερο καύσιμο κάπου σε ένα εργοστάσιο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί ένα αυτοκίνητο με κλειστά παράθυρα ζεσταίνεται στον ήλιο πολύ περισσότερο από τον αέρα έξω;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η Σελήνη απέχει από τον Ήλιο περίπου όσο και η Γη. Γιατί στη μέρα της ξεπερνά τους 100 °C και στη νύχτα της πέφτει κάτω από −150 °C, ενώ η Γη έχει ήπιες θερμοκρασίες;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Στο πείραμα με τη φιάλη, η θερμοκρασία με μόνο αέρα σταθεροποιήθηκε στους 32 °C και με διοξείδιο του άνθρακα στους 34 °C. Τι συμπεραίνεις;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι κάνει το γυαλί σε ένα θερμοκήπιο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Πώς λέγεται η αόρατη ακτινοβολία που εκπέμπει κάθε ζεστό σώμα;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς το φαινόμενο του θερμοκηπίου: το φως μπαίνει εύκολα, η θερμική ακτινοβολία βγαίνει δύσκολα.
  • Να ξεχωρίζεις το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου, που κρατά τη Γη κατοικήσιμη, από την ενίσχυσή του από τον άνθρωπο.
  • Να συνδέεις την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα με την άνοδο της μέσης θερμοκρασίας της Γης και να προτείνεις τρόπους να περιοριστεί.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;