Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτρικό κύκλωμα και ηλεκτρομαγνητισμός

Κλειστό κύκλωμα, βραχυκύκλωμα και ασφάλεια, και πώς μαγνήτης και ρεύμα γίνονται κινητήρας ή γεννήτρια.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Γυμνασίου, §10, 11, 12

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι χρειάζεται για να διαρρέεται από ρεύμα ένα κύκλωμα: πηγή, κλειστή διαδρομή, αγωγοί.
  2. Να περιγράφεις τι είναι το βραχυκύκλωμα και πώς μας προστατεύει η ασφάλεια.
  3. Να εξηγείς ποιοτικά πώς το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, και πώς ο κινητήρας και η γεννήτρια μετατρέπουν την ενέργεια.

Τρία πράγματα για να ανάψει μια λάμπα

Πάρε μια μπαταρία, ένα λαμπάκι και δύο καλώδια. Για να ανάψει το λαμπάκι χρειάζονται τρία πράγματα μαζί:

  1. Μια πηγή, όπως η μπαταρία, που σπρώχνει το ρεύμα.
  2. Μια κλειστή διαδρομή: το ρεύμα βγαίνει από τον έναν πόλο της πηγής, περνά από τη λάμπα και γυρίζει στον άλλο πόλο.
  3. Υλικά που αφήνουν το ρεύμα να περάσει, δηλαδή αγωγούς.

Αυτή η κλειστή διαδρομή λέγεται ηλεκτρικό κύκλωμα. Ο διακόπτης είναι απλώς ένα σημείο όπου ανοίγεις ή κλείνεις τη διαδρομή. Με ανοιχτό διακόπτη το κύκλωμα έχει ένα κενό, και το ρεύμα σταματά παντού, όχι μόνο μετά τον διακόπτη.

Τα μέταλλα, όπως ο χαλκός των καλωδίων, είναι καλοί αγωγοί. Το πλαστικό, το ξύλο, το γυαλί και το λάστιχο είναι μονωτές: δεν αφήνουν το ρεύμα να περάσει. Γι' αυτό τα καλώδια είναι χάλκινα μέσα και πλαστικά απ' έξω.

Τι χρειάζεται το κύκλωμα

Βγάλε τη μπαταρία, άνοιξε τον διακόπτη, κόψε το καλώδιο. Μετά γέφυρωσε το κενό με διαφορετικά υλικά και δες ποια αφήνουν το ρεύμα να περάσει.

Η λάμπα ανάβει

Τι γεφυρώνει το κενό

Βραχυκύκλωμα

Ας πούμε ότι ένα γυμνό σύρμα ακουμπήσει ταυτόχρονα τις δύο άκρες της λάμπας. Το ρεύμα έχει τώρα δύο δρόμους: μέσα από τη λάμπα, ή μέσα από το σύρμα. Διαλέγει σχεδόν ολόκληρο τον εύκολο δρόμο, το σύρμα.

Αυτό λέγεται βραχυκύκλωμα: το ρεύμα βρίσκει μια σύντομη διαδρομή που παρακάμπτει τη συσκευή. Η λάμπα σβήνει. Το χειρότερο είναι αλλού: χωρίς τη συσκευή να το «φρενάρει», το ρεύμα γίνεται πολύ μεγάλο, και τα καλώδια ζεσταίνονται επικίνδυνα. Σε ένα σπίτι αυτό μπορεί να λιώσει τη μόνωση και να προκαλέσει φωτιά.

Κύκλωμα με μπαταρία και λάμπα Λ, και ένα γυμνό σύρμα συνδεδεμένο στις δύο άκρες της λάμπας, που την παρακάμπτει.+−Λ

Το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη

Το 18201820 ο Δανός φυσικός Όρστεντ (Ørsted) πρόσεξε ότι η βελόνα μιας πυξίδας στρίβει όταν περνά ρεύμα από ένα καλώδιο δίπλα της, και γυρίζει πίσω όταν το ρεύμα σταματά. Το ρεύμα δημιουργεί γύρω του μαγνητικό πεδίο.

Πορτρέτο σε λάδι: ηλικιωμένος άντρας με γκρίζα μαλλιά, λευκό κολάρο και σκούρο σακάκι, με παράσημα στο στήθος.
Ο Χανς Κρίστιαν Όρστεντ σε πορτρέτο του 1842. Η παρατήρησή του το 1820, μια βελόνα πυξίδας που στρίβει δίπλα σε ένα καλώδιο, έδειξε για πρώτη φορά ότι ο ηλεκτρισμός και ο μαγνητισμός συνδέονται.Φωτογραφία: Christian Albrecht Jensen · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Αν τυλίξεις το καλώδιο σε πολλές σπείρες, σε ένα πηνίο, τα πεδία των σπειρών προστίθενται. Αν βάλεις μέσα ένα σιδερένιο καρφί, γίνεται ακόμη ισχυρότερο. Αυτός είναι ο ηλεκτρομαγνήτης: ένας μαγνήτης που ανάβει και σβήνει με έναν διακόπτη.

Φτιάξε έναν ηλεκτρομαγνήτη

Άλλαξε τις σπείρες, τις μπαταρίες και τον πυρήνα, και μέτρα πόσους συνδετήρες σηκώνει. Μετά άνοιξε το κύκλωμα.

Πόσο δυνατός είναι120Συνδετήρες που σηκώνει 20

Σπείρες

6

Μπαταρίες

1

Ο ηλεκτρομαγνήτης είναι παντού: στο κουδούνι της πόρτας, στους γερανούς που σηκώνουν παλιοσίδερα, στις κλειδαριές που ανοίγουν με κάρτα.

Κινητήρας και γεννήτρια

Αφού το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, ένα πηνίο με ρεύμα που βρίσκεται κοντά σε έναν μόνιμο μαγνήτη σπρώχνεται. Αν το πηνίο μπορεί να γυρίζει γύρω από έναν άξονα, και το ρεύμα αλλάζει φορά τη σωστή στιγμή, το πηνίο περιστρέφεται συνέχεια. Αυτός είναι ο ηλεκτρικός κινητήρας: στον ανεμιστήρα, στο πλυντήριο, στο ηλεκτρικό πατίνι.

Το αντίστροφο ανακάλυψε το 18311831 ο Άγγλος Φαραντέι (Faraday): αν κινήσεις έναν μαγνήτη μέσα σε ένα πηνίο, ή γυρίσεις ένα πηνίο κοντά σε μαγνήτη, το πηνίο διαρρέεται από ρεύμα. Μόνο όσο υπάρχει κίνηση. Αυτή είναι η γεννήτρια: στο δυναμό του ποδηλάτου, στις ανεμογεννήτριες, στα εργοστάσια ηλεκτρισμού.

Ασημί μεταλλικό δυναμό σε σχήμα μπουκαλιού, στερεωμένο στο πιρούνι ενός πορτοκαλί ποδηλάτου, με το ραβδωτό καπάκι του να ακουμπά στο πλάι του λάστιχου. Από κάτω βγαίνουν μαύρα καλώδια.
Δυναμό ποδηλάτου. Το ραβδωτό καπάκι στην κορυφή ακουμπά στο λάστιχο και γυρίζει όσο γυρίζει ο τροχός. Μέσα, ένας μαγνήτης γυρίζει δίπλα σε ένα πηνίο, και το ρεύμα πηγαίνει στο φανάρι από τα καλώδια. Σταμάτα τον τροχό, και το ρεύμα σταματά.Φωτογραφία: Miriam Guterland · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Τι μπαίνειΤι βγαίνει
Κινητήραςηλεκτρική ενέργειακινητική ενέργεια
Γεννήτριακινητική ενέργειαηλεκτρική ενέργεια

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένας φακός δεν ανάβει. Οι μπαταρίες είναι καινούργιες και ο λαμπτήρας ακέραιος. Πού ψάχνεις τη βλάβη;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σε ένα κύκλωμα με μπαταρία και λάμπα, ένα κομμάτι αλουμινόχαρτο ακουμπά και τους δύο πόλους της μπαταρίας. Τι θα συμβεί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Το φανάρι ενός ποδηλάτου παίρνει ρεύμα από δυναμό στον τροχό. Γιατί σβήνει όταν σταματάς στο φανάρι της διασταύρωσης;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 7
Σε ένα κύκλωμα με μία λάμπα, ο διακόπτης βρίσκεται μετά τη λάμπα. Τι γίνεται όταν τον ανοίξεις;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποια τρία πράγματα χρειάζεται ένα κύκλωμα για να ανάψει η λάμπα του;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι χρειάζεται για να διαρρέεται από ρεύμα ένα κύκλωμα: πηγή, κλειστή διαδρομή, αγωγοί.
  • Να περιγράφεις τι είναι το βραχυκύκλωμα και πώς μας προστατεύει η ασφάλεια.
  • Να εξηγείς ποιοτικά πώς το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, και πώς ο κινητήρας και η γεννήτρια μετατρέπουν την ενέργεια.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;