Ηλεκτρικό κύκλωμα και ηλεκτρομαγνητισμός
Κλειστό κύκλωμα, βραχυκύκλωμα και ασφάλεια, και πώς μαγνήτης και ρεύμα γίνονται κινητήρας ή γεννήτρια.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Γυμνασίου, §10, 11, 12
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι χρειάζεται για να διαρρέεται από ρεύμα ένα κύκλωμα: πηγή, κλειστή διαδρομή, αγωγοί.
- Να περιγράφεις τι είναι το βραχυκύκλωμα και πώς μας προστατεύει η ασφάλεια.
- Να εξηγείς ποιοτικά πώς το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, και πώς ο κινητήρας και η γεννήτρια μετατρέπουν την ενέργεια.
Τρία πράγματα για να ανάψει μια λάμπα
Πάρε μια μπαταρία, ένα λαμπάκι και δύο καλώδια. Για να ανάψει το λαμπάκι χρειάζονται τρία πράγματα μαζί:
- Μια πηγή, όπως η μπαταρία, που σπρώχνει το ρεύμα.
- Μια κλειστή διαδρομή: το ρεύμα βγαίνει από τον έναν πόλο της πηγής, περνά από τη λάμπα και γυρίζει στον άλλο πόλο.
- Υλικά που αφήνουν το ρεύμα να περάσει, δηλαδή αγωγούς.
Αυτή η κλειστή διαδρομή λέγεται ηλεκτρικό κύκλωμα. Ο διακόπτης είναι απλώς ένα σημείο όπου ανοίγεις ή κλείνεις τη διαδρομή. Με ανοιχτό διακόπτη το κύκλωμα έχει ένα κενό, και το ρεύμα σταματά παντού, όχι μόνο μετά τον διακόπτη.
Τα μέταλλα, όπως ο χαλκός των καλωδίων, είναι καλοί αγωγοί. Το πλαστικό, το ξύλο, το γυαλί και το λάστιχο είναι μονωτές: δεν αφήνουν το ρεύμα να περάσει. Γι' αυτό τα καλώδια είναι χάλκινα μέσα και πλαστικά απ' έξω.
Βραχυκύκλωμα
Ας πούμε ότι ένα γυμνό σύρμα ακουμπήσει ταυτόχρονα τις δύο άκρες της λάμπας. Το ρεύμα έχει τώρα δύο δρόμους: μέσα από τη λάμπα, ή μέσα από το σύρμα. Διαλέγει σχεδόν ολόκληρο τον εύκολο δρόμο, το σύρμα.
Αυτό λέγεται βραχυκύκλωμα: το ρεύμα βρίσκει μια σύντομη διαδρομή που παρακάμπτει τη συσκευή. Η λάμπα σβήνει. Το χειρότερο είναι αλλού: χωρίς τη συσκευή να το «φρενάρει», το ρεύμα γίνεται πολύ μεγάλο, και τα καλώδια ζεσταίνονται επικίνδυνα. Σε ένα σπίτι αυτό μπορεί να λιώσει τη μόνωση και να προκαλέσει φωτιά.
Το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη
Το ο Δανός φυσικός Όρστεντ (Ørsted) πρόσεξε ότι η βελόνα μιας πυξίδας στρίβει όταν περνά ρεύμα από ένα καλώδιο δίπλα της, και γυρίζει πίσω όταν το ρεύμα σταματά. Το ρεύμα δημιουργεί γύρω του μαγνητικό πεδίο.

Αν τυλίξεις το καλώδιο σε πολλές σπείρες, σε ένα πηνίο, τα πεδία των σπειρών προστίθενται. Αν βάλεις μέσα ένα σιδερένιο καρφί, γίνεται ακόμη ισχυρότερο. Αυτός είναι ο ηλεκτρομαγνήτης: ένας μαγνήτης που ανάβει και σβήνει με έναν διακόπτη.
Ο ηλεκτρομαγνήτης είναι παντού: στο κουδούνι της πόρτας, στους γερανούς που σηκώνουν παλιοσίδερα, στις κλειδαριές που ανοίγουν με κάρτα.
Κινητήρας και γεννήτρια
Αφού το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, ένα πηνίο με ρεύμα που βρίσκεται κοντά σε έναν μόνιμο μαγνήτη σπρώχνεται. Αν το πηνίο μπορεί να γυρίζει γύρω από έναν άξονα, και το ρεύμα αλλάζει φορά τη σωστή στιγμή, το πηνίο περιστρέφεται συνέχεια. Αυτός είναι ο ηλεκτρικός κινητήρας: στον ανεμιστήρα, στο πλυντήριο, στο ηλεκτρικό πατίνι.
Το αντίστροφο ανακάλυψε το ο Άγγλος Φαραντέι (Faraday): αν κινήσεις έναν μαγνήτη μέσα σε ένα πηνίο, ή γυρίσεις ένα πηνίο κοντά σε μαγνήτη, το πηνίο διαρρέεται από ρεύμα. Μόνο όσο υπάρχει κίνηση. Αυτή είναι η γεννήτρια: στο δυναμό του ποδηλάτου, στις ανεμογεννήτριες, στα εργοστάσια ηλεκτρισμού.

| Τι μπαίνει | Τι βγαίνει | |
|---|---|---|
| Κινητήρας | ηλεκτρική ενέργεια | κινητική ενέργεια |
| Γεννήτρια | κινητική ενέργεια | ηλεκτρική ενέργεια |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας φακός δεν ανάβει. Οι μπαταρίες είναι καινούργιες και ο λαμπτήρας ακέραιος. Πού ψάχνεις τη βλάβη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ελέγχω τις τρεις προϋποθέσεις. Πηγή υπάρχει: οι μπαταρίες είναι καινούργιες.
Μένει η κλειστή διαδρομή. Ο λαμπτήρας είναι ακέραιος, άρα το κενό είναι κάπου αλλού: στον διακόπτη, στο ελατήριο ή στα ελάσματα που ακουμπούν τις μπαταρίες.
Ελέγχω και τους αγωγούς. Αν τα ελάσματα έχουν σκουριά ή είναι λερωμένα από μπαταρία που έτρεξε, το στρώμα αυτό δεν άγει καλά.
Συχνή αιτία, λοιπόν: σκουριασμένη επαφή. Ένα καθάρισμα και ο φακός ξανανάβει. Η μέθοδος είναι αυτή που μετράει: ελέγχεις μία μία τις προϋποθέσεις.
Παράδειγμα 2
Σε ένα κύκλωμα με μπαταρία και λάμπα, ένα κομμάτι αλουμινόχαρτο ακουμπά και τους δύο πόλους της μπαταρίας. Τι θα συμβεί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το αλουμινόχαρτο είναι μέταλλο, άρα αγωγός. Δίνει στο ρεύμα έναν πολύ σύντομο δρόμο από τον έναν πόλο στον άλλο, χωρίς να περάσει από τη λάμπα.
Αυτό είναι βραχυκύκλωμα. Σχεδόν όλο το ρεύμα περνά από το αλουμινόχαρτο, οπότε η λάμπα σβήνει.
Το ρεύμα στο αλουμινόχαρτο είναι μεγάλο, και το αλουμινόχαρτο και η μπαταρία ζεσταίνονται. Η μπαταρία αδειάζει γρήγορα, και μπορεί να καεί κανείς αν το πιάσει.
Γι' αυτό οι μπαταρίες δεν μπαίνουν χύμα στην τσέπη με κέρματα και κλειδιά: ένα κέρμα που ακουμπά και τους δύο πόλους κάνει ακριβώς το ίδιο.
Παράδειγμα 3
Το φανάρι ενός ποδηλάτου παίρνει ρεύμα από δυναμό στον τροχό. Γιατί σβήνει όταν σταματάς στο φανάρι της διασταύρωσης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το δυναμό είναι μια μικρή γεννήτρια: ένας μαγνήτης γυρίζει κοντά σε ένα πηνίο, όσο γυρίζει ο τροχός.
Ρεύμα δημιουργείται μόνο όσο υπάρχει κίνηση. Ακίνητος μαγνήτης δίπλα σε πηνίο δεν δίνει ρεύμα.
Οι μετατροπές όσο κινείσαι: κινητική του τροχού → ηλεκτρική στο καλώδιο → φωτεινή και θερμική στο φανάρι.
Όταν σταματάς, σταματά και η πρώτη μετατροπή. Γι' αυτό πολλά σύγχρονα φανάρια έχουν και μια μικρή μπαταρία που φορτίζει όσο κινείσαι.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια τρία πράγματα χρειάζεται ένα κύκλωμα για να ανάψει η λάμπα του;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι χρειάζεται για να διαρρέεται από ρεύμα ένα κύκλωμα: πηγή, κλειστή διαδρομή, αγωγοί.
- Να περιγράφεις τι είναι το βραχυκύκλωμα και πώς μας προστατεύει η ασφάλεια.
- Να εξηγείς ποιοτικά πώς το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, και πώς ο κινητήρας και η γεννήτρια μετατρέπουν την ενέργεια.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.