Ο κύκλος και τα στοιχεία του
Κέντρο, ακτίνα, χορδή, τόξο, η επίκεντρη γωνία που μετράει το τόξο, και οι θέσεις ευθείας και κύκλου.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Α΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις τον κύκλο ως τα σημεία που απέχουν την ίδια απόσταση από το κέντρο, και να ξεχωρίζεις κύκλο από κυκλικό δίσκο.
- Να αναγνωρίζεις ακτίνα, χορδή, διάμετρο και τόξο, και να χρησιμοποιείς ότι η διάμετρος είναι διπλάσια από την ακτίνα.
- Να μετράς ένα τόξο σε μοίρες με την επίκεντρη γωνία του.
- Να βρίσκεις αν μια ευθεία είναι εξωτερική, εφαπτομένη ή τέμνουσα συγκρίνοντας την απόστασή της από το κέντρο με την ακτίνα.
Μια κατσίκα δεμένη σε πάσσαλο
Ένας βοσκός δένει την κατσίκα του με σχοινί m σε έναν πάσσαλο στη μέση του λιβαδιού. Όταν γυρίζει το βράδυ, το χορτάρι έχει φαγωθεί σε ένα στρογγυλό κομμάτι. Γιατί στρογγυλό;
Γιατί η κατσίκα έφτασε παντού όπου απείχε από τον πάσσαλο το πολύ m — και πουθενά πιο μακριά. Η άκρη του φαγωμένου κομματιού είναι όλα τα σημεία που απέχουν ακριβώς m από τον πάσσαλο.
Αυτή η άκρη είναι ένας κύκλος.
Γι' αυτό ο διαβήτης σχεδιάζει κύκλους: κρατά σταθερή την απόσταση ανάμεσα στη μύτη και στο μολύβι, όπως το σχοινί. Και δύο κύκλοι με ίσες ακτίνες είναι ίσοι: αν μεταφέρεις τον έναν, πέφτει ακριβώς πάνω στον άλλο.
Μέσα, πάνω, έξω
Για ένα σημείο αρκεί να συγκρίνεις την απόστασή του από το κέντρο με την ακτίνα:
| Απόσταση | Πού είναι το |
|---|---|
| μέσα στον κύκλο (εσωτερικό σημείο) | |
| πάνω στον κύκλο | |
| έξω από τον κύκλο (εξωτερικό σημείο) |
Δύο κύκλοι με το ίδιο κέντρο και διαφορετικές ακτίνες λέγονται ομόκεντροι: σκέψου τους κύκλους που κάνει μια πέτρα στο νερό.
Ακτίνα, χορδή, διάμετρος, τόξο
Πάρε δύο σημεία και πάνω στον κύκλο.
- Το τμήμα που ενώνει το κέντρο με ένα σημείο του κύκλου, όπως το , είναι μια ακτίνα. Όλες οι ακτίνες ενός κύκλου είναι ίσες.
- Το τμήμα που ενώνει δύο σημεία του κύκλου λέγεται χορδή.
- Η χορδή που περνά από το κέντρο λέγεται διάμετρος. Είναι η μεγαλύτερη χορδή, χωρίζει τον κύκλο σε δύο ίσα ημικύκλια, και είναι διπλάσια από την ακτίνα:
- Τα δύο σημεία και χωρίζουν τον κύκλο σε δύο κομμάτια. Το καθένα λέγεται τόξο με άκρα τα και .
Η επίκεντρη γωνία μετράει το τόξο
Μια γωνία που έχει την κορυφή της στο κέντρο του κύκλου λέγεται επίκεντρη γωνία. Οι πλευρές της κόβουν τον κύκλο σε δύο σημεία και , και το τόξο που βρίσκεται μέσα στη γωνία λέγεται αντίστοιχο τόξο της.
Πώς μετράς πόσο «μεγάλο» είναι ένα τόξο; Με τη γωνία που το βλέπει από το κέντρο.
Το μοιρογνωμόνιο είναι ένα ημικύκλιο χωρισμένο σε ίσα τόξα του . Όταν βάζεις το κέντρο του στην κορυφή μιας γωνίας, η γωνία γίνεται επίκεντρη, και διαβάζεις το τόξο της.
Ευθεία και κύκλος: τρεις περιπτώσεις
Σχεδίασε έναν κύκλο και μια ευθεία . Από το κέντρο φέρε την κάθετη στην ευθεία· το μήκος της είναι η απόσταση του κέντρου από την ευθεία. Τρεις περιπτώσεις:
| Απόσταση | Κοινά σημεία | Η ευθεία λέγεται |
|---|---|---|
| κανένα | εξωτερική του κύκλου | |
| ένα | εφαπτομένη του κύκλου | |
| δύο | τέμνουσα του κύκλου |
Το μοναδικό κοινό σημείο της εφαπτομένης με τον κύκλο λέγεται σημείο επαφής.
Αν φέρεις τις εφαπτόμενες σε δύο σημεία και του κύκλου και αυτές συναντηθούν σε ένα σημείο , τα τμήματα και λέγονται εφαπτόμενα τμήματα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας κύκλος έχει διάμετρο 9 cm. Ένα σημείο Μ απέχει 4,8 cm από το κέντρο. Είναι μέσα, πάνω ή έξω από τον κύκλο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η σύγκριση γίνεται με την ακτίνα, όχι με τη διάμετρο. Η ακτίνα είναι η μισή διάμετρος:
Συγκρίνεις: cm και cm, άρα .
Το είναι έξω από τον κύκλο, λίγο μόνο.
Αν είχες συγκρίνει με το , θα έβγαζες το αντίθετο. Ο πιο συνηθισμένος λάθος δρόμος σε αυτές τις ασκήσεις είναι να μπερδεύεις τη διάμετρο με την ακτίνα.
Παράδειγμα 2
Δύο διάμετροι ενός κύκλου σχηματίζουν γωνία 60°. Σε πόσα τόξα χωρίζουν τον κύκλο, και πόσες μοίρες είναι το καθένα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δύο διάμετροι τέμνονται στο κέντρο και σχηματίζουν τέσσερις επίκεντρες γωνίες, άρα τέσσερα τόξα.
Η μία γωνία είναι . Η κατακορυφήν της είναι επίσης .
Οι άλλες δύο είναι παραπληρωματικές της, γιατί κάθε διάμετρος είναι ευθεία:
Τα τόξα έχουν όσες μοίρες και οι επίκεντρες γωνίες τους: , , , .
Έλεγχος: , όσο ολόκληρος ο κύκλος.
Παράδειγμα 3
Ένας κύκλος έχει ακτίνα 3 cm. Τρεις ευθείες απέχουν από το κέντρο του 2 cm, 3 cm και 5 cm. Πόσα κοινά σημεία έχει καθεμιά με τον κύκλο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συγκρίνεις κάθε απόσταση με την ακτίνα cm.
: η ευθεία περνά πιο κοντά στο κέντρο από όσο φτάνει ο κύκλος, άρα τον τέμνει σε δύο σημεία.
: η ευθεία μόλις ακουμπά τον κύκλο. Είναι εφαπτομένη, με ένα κοινό σημείο.
: η ευθεία περνά έξω από τον κύκλο. Είναι εξωτερική, χωρίς κανένα κοινό σημείο.
Παράδειγμα 4
Σχεδίασε τρίγωνο με πλευρές 3 cm, 2 cm και 1,5 cm.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σχεδιάζεις με τον χάρακα τη μία πλευρά, ας πούμε cm.
Η τρίτη κορυφή πρέπει να απέχει cm από το . Όλα τα σημεία με αυτή την ιδιότητα είναι ο κύκλος : τον χαράζεις με τον διαβήτη.
Η πρέπει επίσης να απέχει cm από το : χαράζεις τον κύκλο .
Το σημείο όπου τέμνονται οι δύο κύκλοι είναι η , γιατί βρίσκεται και στους δύο. Ενώνεις το με το και το .
Δοκίμασε τώρα πλευρές , και cm: οι δύο κύκλοι δεν τέμνονται, γιατί . Τέτοιο τρίγωνο δεν υπάρχει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένας κύκλος έχει διάμετρο cm. Πόση είναι η ακτίνα του;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις τον κύκλο ως τα σημεία που απέχουν την ίδια απόσταση από το κέντρο, και να ξεχωρίζεις κύκλο από κυκλικό δίσκο.
- Να αναγνωρίζεις ακτίνα, χορδή, διάμετρο και τόξο, και να χρησιμοποιείς ότι η διάμετρος είναι διπλάσια από την ακτίνα.
- Να μετράς ένα τόξο σε μοίρες με την επίκεντρη γωνία του.
- Να βρίσκεις αν μια ευθεία είναι εξωτερική, εφαπτομένη ή τέμνουσα συγκρίνοντας την απόστασή της από το κέντρο με την ακτίνα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.