Το ταξιδιωτικό κείμενο
Ένας τόπος όπως τον βλέπει κάποιος που περνάει: περιγραφή και εντύπωση.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του ταξιδιωτικού κειμένου: πρώτο πρόσωπο, πραγματική διαδρομή, περιγραφή και προσωπική εντύπωση.
- Να ξεχωρίζεις την περιγραφή (τι βλέπει ο ταξιδιώτης) από το σχόλιο και την εντύπωση (τι νιώθει και τι κρίνει).
- Να εξηγείς πώς ο ταξιδιώτης βλέπει τον ξένο τόπο μέσα από ό,τι ήδη ξέρει: βιβλία, μνήμες, τον δικό του τόπο.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τις «Αιτναίαι αναμνήσεις» του Εμμανουήλ Ροΐδη, ένα ταξίδι στη Σικελία.
Ένας τόπος μέσα από τα μάτια ενός περαστικού
Ένας οδηγός πόλης σού λέει τι υπάρχει σε έναν τόπο: πόσους κατοίκους έχει, τι ώρα ανοίγει το μουσείο, πού είναι ο σταθμός. Ένα ταξιδιωτικό κείμενο σού λέει πώς τον είδε κάποιος. Τον ίδιο δρόμο δύο ταξιδιώτες θα τον γράψουν εντελώς διαφορετικά, γιατί ο καθένας φέρνει μαζί του τα μάτια του, τα βιβλία που έχει διαβάσει, την πατρίδα του και τη διάθεση εκείνης της μέρας.
Τα γνωρίσματα του ταξιδιωτικού κειμένου:
- Πρώτο πρόσωπο. Μιλά ο ίδιος ο ταξιδιώτης: «έφτασα», «είδα», «μου φάνηκε».
- Πραγματικό ταξίδι. Οι τόποι υπάρχουν και η διαδρομή έχει σταθμούς, συνήθως με τη σειρά που τους πέρασε.
- Περιγραφή. Τοπία, κτίρια, άνθρωποι, συνήθειες, καιρός, χρώματα, ήχοι.
- Εντύπωση και σχόλιο. Τι ένιωσε, τι τον εντυπωσίασε, τι του φάνηκε αστείο ή λυπηρό, τι του θύμισε.
- Πληροφορίες και σύγκριση. Λίγη ιστορία, λίγοι αριθμοί, και συχνά σύγκριση με τον δικό του τόπο.
Ο Ροΐδης στη Σικελία
Στο σχολικό ανθολόγιο της Α΄ Γυμνασίου υπάρχει το ταξιδιωτικό κείμενο του Κώστα Ουράνη (1890–1953) «Το θέλγητρο της Ανδαλουσίας», για ένα ταξίδι στην Ισπανία. Εδώ θα διαβάσουμε ένα παλαιότερο ταξίδι, προς τη Σικελία: τις «Αιτναίαι αναμνήσεις» (Αναμνήσεις από την Αίτνα) του Εμμανουήλ Ροΐδη (1836–1904). Είναι γραμμένες σε καθαρεύουσα, γι' αυτό δίπλα σε κάθε απόσπασμα υπάρχει μια απόδοση σε απλά νέα ελληνικά.
Ο Ροΐδης ξεκινά με ένα αστείο λόγο για να ταξιδέψει. Οι Αθηναίοι, λέει, έχουν «μανία της μετακινήσεως». Σε έναν περίπατο από το Σύνταγμα ως την Ομόνοια, δεκαεπτά γνωστοί του τον ρώτησαν το ίδιο πράγμα: «Δεν θα κάμης εφέτος ταξίδι εις την Ευρώπην;» Για να γλιτώσει από την ερώτηση, φεύγει:
[...] επέβην του ατμοπλοίου «Αίγεστα» πλέοντος ευθύς εις Σικελίαν, νήσον εισέτι άγνωστον εις τους αργούς περιηγητάς.
— Εμμανουήλ Ροΐδης, «Αιτναίαι αναμνήσεις» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)
Απόδοση: «Ανέβηκα στο ατμόπλοιο "Αίγεστα", που έπλεε κατευθείαν για τη Σικελία, ένα νησί ακόμα άγνωστο στους τεμπέληδες περιηγητές.»
Η διαδρομή του έχει καθαρούς σταθμούς: το πλοίο, η πόλη Μεσσήνη, το τρένο που περνά «διά κρημνών, αβύσσων και υπογείων οχετών» (από γκρεμούς, βάραθρα και τούνελ), η Κατάνη στα πόδια του ηφαιστείου, και τέλος η ανάβαση στην Αίτνα.
Παράδειγμα 1
Ξεχώρισε την περιγραφή από την εντύπωση στην άφιξη του Ροΐδη στην Κατάνη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το απόσπασμα. «Εις την πόλιν ταύτην έφθασα μεσούσης Κυριακής του Μαΐου. Ο ήλιος εμεσουράνει φλογερός και ανηλεής, οι κάτοικοι εκοιμώντο, και [...] ούτε ανθρώπου, ούτε κτήνους, ούτε εντόμου, ούτε φυτού ούτε ίχνος ούτε σκιά, αλλά μόνον πλακόστρωτοι πλατείαι, ακίνητος θάλασσα, κίονες, κρήναι, ναοί, ελέφαντες, οβελίσκοι και ανδριάντες [...]. Εν ενί λόγω είχον προ οφθαλμών την οπτασίαν του Βωδελαίρου λελαξευμένην εν λάβα και μαρμάρω.»
Απόδοση. «Έφτασα σε αυτή την πόλη ένα μεσημέρι Κυριακής του Μαΐου. Ο ήλιος έκαιγε ψηλά, φλογερός και ανελέητος, οι κάτοικοι κοιμούνταν, και πουθενά ούτε άνθρωπος ούτε ζώο ούτε έντομο ούτε φυτό, ούτε ίχνος ούτε σκιά· μόνο πλακόστρωτες πλατείες, ακίνητη θάλασσα, κολόνες, κρήνες, ναοί, ελέφαντες, οβελίσκοι κι αγάλματα. Με μια λέξη, είχα μπροστά μου το όραμα του Μποντλέρ, σκαλισμένο σε λάβα και μάρμαρο.»
Η περιγραφή. Χρόνος (μεσημέρι Κυριακής, Μάιος), καιρός (καυτός ήλιος) και ένας κατάλογος από ό,τι βλέπει: πλατείες, θάλασσα, κολόνες, κρήνες, ναοί, οβελίσκοι. Ο «ελέφαντας» δεν είναι φαντασία: στην κεντρική πλατεία της Κατάνης υπάρχει ως σήμερα ένα άγαλμα ελέφαντα από λάβα, με έναν οβελίσκο στη ράχη του.
Η εντύπωση. Η πόλη τού φαίνεται έρημη και ακίνητη, σαν να μην ζει τίποτα. Τη βλέπει μέσα από ένα ποίημα του Γάλλου ποιητή Μποντλέρ, που είχε διαβάσει στο πλοίο: μια χώρα μόνο από μάρμαρο, νερό και μέταλλο. Ο ταξιδιώτης δεν βλέπει μόνο την Κατάνη· βλέπει την Κατάνη και ό,τι κουβαλά στο μυαλό του.
Το συμπέρασμα. Το απόσπασμα ξεκινά με περιγραφή (πότε, πώς, τι) και κλείνει με εντύπωση (τι του θύμισε). Η τελευταία πρόταση δίνει το νόημα σε όλο τον κατάλογο: η πόλη μοιάζει με όνειρο.

Ο ταξιδιώτης και ο τόπος του
Πρόσεξε πόσο συχνά ο Ροΐδης σκέφτεται την Ελλάδα ενώ βρίσκεται στη Σικελία. Θυμάται ότι την Κατάνη την ίδρυσαν αρχαίοι Έλληνες, ότι εκεί είχε μιλήσει στο πλήθος ο Αλκιβιάδης, και κάνει πειράγματα για τους Αθηναίους της εποχής του. Ο ξένος τόπος γίνεται και καθρέφτης του δικού του. Αυτό είναι από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία κάθε ταξιδιωτικού κειμένου: μαθαίνουμε για τον τόπο που επισκέπτεται ο συγγραφέας, αλλά και για τον τόπο από τον οποίο έρχεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα δύο βασικά «νήματα» που πλέκει ένα ταξιδιωτικό κείμενο;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του ταξιδιωτικού κειμένου: πρώτο πρόσωπο, πραγματική διαδρομή, περιγραφή και προσωπική εντύπωση.
- Να ξεχωρίζεις την περιγραφή (τι βλέπει ο ταξιδιώτης) από το σχόλιο και την εντύπωση (τι νιώθει και τι κρίνει).
- Να εξηγείς πώς ο ταξιδιώτης βλέπει τον ξένο τόπο μέσα από ό,τι ήδη ξέρει: βιβλία, μνήμες, τον δικό του τόπο.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τις «Αιτναίαι αναμνήσεις» του Εμμανουήλ Ροΐδη, ένα ταξίδι στη Σικελία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.