Χιούμορ και ειρωνεία

Ο Καραγκιόζης

Πριν από την τηλεόραση και τον κινηματογράφο, σε πολλές γειτονιές της Ελλάδας το καλοκαίρι έστηνε τον μπερντέ του ο καραγκιοζοπαίχτης: ένα άσπρο πανί φωτισμένο από πίσω. Πίσω από το πανί κινούσε επίπεδες φιγούρες από δέρμα ή χαρτόνι, και ο κόσμος έβλεπε στο πανί τις σκιές τους. Όλες τις φωνές τις έκανε ένας άνθρωπος.

Το θέατρο σκιών ήρθε από την οθωμανική παράδοση και πήρε ελληνική μορφή στα τέλη του 19ου αιώνα. Ένας από τους πιο γνωστούς καραγκιοζοπαίχτες ήταν ο Αντώνιος Μόλλας (1871–1948), από την Αθήνα· πολλές παραστάσεις του κυκλοφόρησαν σε φυλλάδια, και μία από αυτές, «Η πείνα του Καραγκιόζη», μπήκε και σε σχολικό ανθολόγιο.

Οι ήρωες είναι τύποι, που ο θεατής τους αναγνωρίζει με την πρώτη ματιά:

Το μεγάλο θέμα του Καραγκιόζη είναι η πείνα. Σε κάθε παράσταση ψάχνει μια δουλειά ή ένα κόλπο για να φάει: γίνεται γιατρός, δάσκαλος, φούρναρης, αρχιτέκτονας, χωρίς να ξέρει τίποτα από αυτά. Τα σχέδιά του αποτυγχάνουν, συχνά τρώει ξύλο, αλλά δεν χάνει ποτέ το κέφι του. Οι θεατές γελούσαν με τα χάλια του και ταυτόχρονα έβλεπαν σε αυτόν τον εαυτό τους: τον φτωχό που τα βάζει με την εξουσία με μόνο όπλο το μυαλό και τη γλώσσα του.

Χιούμορ, ειρωνεία, σάτιρα

Αυτές οι τρεις λέξεις μοιάζουν, αλλά δεν είναι το ίδιο:

• Χιούμορ είναι ο τρόπος που βλέπουμε την αστεία πλευρά των πραγμάτων, ακόμα και των δύσκολων. Ο Καραγκιόζης αστειεύεται με την ίδια του την πείνα.
• Ειρωνεία είναι όταν λες κάτι άλλο από αυτό που εννοείς, συχνά το αντίθετο ή κάτι πολύ λιγότερο, και περιμένεις ο άλλος να καταλάβει τη διαφορά. Αν βρέχει καταρρακτωδώς και πεις «ωραία μέρα για βόλτα», είσαι ειρωνικός.
• Σάτιρα είναι το γέλιο που κριτικάρει: δείχνει γελοία ένα πρόσωπο, μια συνήθεια ή μια εξουσία, για να φανεί το λάθος τους.

Ένας ποιητής στο καζάνι

Ο Γεώργιος Σουρής (1853–1919) έβγαζε για χρόνια μια εφημερίδα γραμμένη όλη σε στίχους, τον «Ρωμιό», όπου σατίριζε τους πολιτικούς και τους Αθηναίους της εποχής του. Το ποίημα «Μαγειρική» είναι του 1880. Σύμφωνα με τη σημείωση της Βικιθήκης, ο ποιητής έχει επιστρατευτεί, και στον στρατώνα τον βάζουν μάγειρα. Αρχίζει έτσι:

Μάγειρος θα γίνης,
κρέατα να πλύνης
και φαγί να δίνης...
Άλλο ξαφνικό!

— Γεώργιος Σουρής, «Μαγειρική» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η ειρωνεία του Ροΐδη

Ο Εμμανουήλ Ροΐδης, που τον γνωρίσαμε ως αφηγητή της «Ιστορίας ενός σκύλου», ήταν από τους πιο ειρωνικούς Έλληνες πεζογράφους. Στο ίδιο διήγημα περιγράφει την «πυραμίδα» του ακροβάτη: καρέκλες, τραπέζια, βαρέλια και μπουκάλια το ένα πάνω στο άλλο, με τον ακροβάτη όρθιο στην κορυφή. Και σχολιάζει:

Των πυραμίδων τούτων η στερεότης δεν είνε ακριβώς όση και η των αιγυπτιακών [...].

— Εμμανουήλ Ροΐδης, «Ιστορία ενός σκύλου»

Δηλαδή: αυτές οι πυραμίδες δεν είναι ακριβώς τόσο γερές όσο οι πυραμίδες της Αιγύπτου. Φυσικά δεν είναι καθόλου γερές· είναι έτοιμες να πέσουν. Ο Ροΐδης λέει κάτι πολύ λιγότερο από την αλήθεια, και αφήνει τον αναγνώστη να χαμογελάσει μόνος του. Αυτό είναι το ειρωνικό «λιγότερο».

Ποια τεχνική του κωμικού;

Διάλεξε ένα απόσπασμα και μετά μια τεχνική. Κάποια αποσπάσματα χρησιμοποιούν περισσότερες από μία.

Διάλεξε απόσπασμα

Ροΐδης: «Των πυραμίδων τούτων η στερεότης δεν είνε ακριβώς όση και η των αιγυπτιακών»Σουρής: καλεί τη «Μούσα ποθητή» να έρθει να καθαρίσει ρύζιΡοΐδης για τη Μεσσήνη της Σικελίας: «οι βόες εισίν εκεί ταχύτεροι των ίππων»Επινοημένο παράδειγμα: ο Καραγκιόζης, νηστικός τρεις μέρες, λέει ότι κάνει «δίαιτα για τη σιλουέτα του»

Ποια τεχνική;

ΕιρωνείαΥπερβολήΑνατροπή του αναμενόμενουΑυτοσαρκασμός

Ποια τεχνική;