Χιούμορ και ειρωνεία
Ο Καραγκιόζης και το γέλιο που λέει κάτι σοβαρό.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να γνωρίσεις τον Καραγκιόζη, το λαϊκό θέατρο σκιών, και τα πρόσωπά του.
- Να ξεχωρίζεις το χιούμορ, την ειρωνεία και τη σάτιρα.
- Να αναγνωρίζεις τεχνικές του κωμικού: υπερβολή, ανατροπή του αναμενόμενου, αυτοσαρκασμό, ειρωνικό «λιγότερο».
- Να εξηγείς πώς το γέλιο σε ένα κείμενο του Σουρή ή του Ροΐδη λέει και κάτι σοβαρό.
Ο Καραγκιόζης
Πριν από την τηλεόραση και τον κινηματογράφο, σε πολλές γειτονιές της Ελλάδας το καλοκαίρι έστηνε τον μπερντέ του ο καραγκιοζοπαίχτης: ένα άσπρο πανί φωτισμένο από πίσω. Πίσω από το πανί κινούσε επίπεδες φιγούρες από δέρμα ή χαρτόνι, και ο κόσμος έβλεπε στο πανί τις σκιές τους. Όλες τις φωνές τις έκανε ένας άνθρωπος.
Το θέατρο σκιών ήρθε από την οθωμανική παράδοση και πήρε ελληνική μορφή στα τέλη του 19ου αιώνα. Ένας από τους πιο γνωστούς καραγκιοζοπαίχτες ήταν ο Αντώνιος Μόλλας (1871–1948), από την Αθήνα· πολλές παραστάσεις του κυκλοφόρησαν σε φυλλάδια, και μία από αυτές, «Η πείνα του Καραγκιόζη», μπήκε και σε σχολικό ανθολόγιο.
Οι ήρωες είναι τύποι, που ο θεατής τους αναγνωρίζει με την πρώτη ματιά:
| Πρόσωπο | Ποιος είναι |
|---|---|
| Καραγκιόζης | φτωχός, ξυπόλυτος, καμπούρης, με ένα πολύ μακρύ χέρι· πάντα νηστικός και πάντα πονηρός |
| Χατζηαβάτης | ο φίλος του, φοβητσιάρης και υποχωρητικός μπροστά στην εξουσία |
| Πασάς | ο άρχοντας, που μένει στο σαράι απέναντι από την παράγκα του Καραγκιόζη |
| Μπαρμπαγιώργος | ο θείος του από τη Ρούμελη, βοσκός, δυνατός και αφελής |
| Σταύρακας | ο μάγκας που καυχιέται, αλλά δειλιάζει στη δύσκολη στιγμή |
| Τα κολλητήρια | τα τρία παιδιά του Καραγκιόζη, πεινασμένα όσο κι ο πατέρας τους |
Το μεγάλο θέμα του Καραγκιόζη είναι η πείνα. Σε κάθε παράσταση ψάχνει μια δουλειά ή ένα κόλπο για να φάει: γίνεται γιατρός, δάσκαλος, φούρναρης, αρχιτέκτονας, χωρίς να ξέρει τίποτα από αυτά. Τα σχέδιά του αποτυγχάνουν, συχνά τρώει ξύλο, αλλά δεν χάνει ποτέ το κέφι του. Οι θεατές γελούσαν με τα χάλια του και ταυτόχρονα έβλεπαν σε αυτόν τον εαυτό τους: τον φτωχό που τα βάζει με την εξουσία με μόνο όπλο το μυαλό και τη γλώσσα του.
Χιούμορ, ειρωνεία, σάτιρα
Αυτές οι τρεις λέξεις μοιάζουν, αλλά δεν είναι το ίδιο:
- Χιούμορ είναι ο τρόπος που βλέπουμε την αστεία πλευρά των πραγμάτων, ακόμα και των δύσκολων. Ο Καραγκιόζης αστειεύεται με την ίδια του την πείνα.
- Ειρωνεία είναι όταν λες κάτι άλλο από αυτό που εννοείς, συχνά το αντίθετο ή κάτι πολύ λιγότερο, και περιμένεις ο άλλος να καταλάβει τη διαφορά. Αν βρέχει καταρρακτωδώς και πεις «ωραία μέρα για βόλτα», είσαι ειρωνικός.
- Σάτιρα είναι το γέλιο που κριτικάρει: δείχνει γελοία ένα πρόσωπο, μια συνήθεια ή μια εξουσία, για να φανεί το λάθος τους.
Ένας ποιητής στο καζάνι
Ο Γεώργιος Σουρής (1853–1919) έβγαζε για χρόνια μια εφημερίδα γραμμένη όλη σε στίχους, τον «Ρωμιό», όπου σατίριζε τους πολιτικούς και τους Αθηναίους της εποχής του. Το ποίημα «Μαγειρική» είναι του 1880. Σύμφωνα με τη σημείωση της Βικιθήκης, ο ποιητής έχει επιστρατευτεί, και στον στρατώνα τον βάζουν μάγειρα. Αρχίζει έτσι:
Μάγειρος θα γίνης,
κρέατα να πλύνης
και φαγί να δίνης...
Άλλο ξαφνικό!— Γεώργιος Σουρής, «Μαγειρική» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)
Παράδειγμα 1
Πού είναι το αστείο στην τελευταία στροφή της «Μαγειρικής», και τι σοβαρό λέει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η στροφή.
Άφησε την τρέλλα,
και κοντά μου έλα,
Μούσα ποθητή,
να με συντροφέψης
ρύζι να παστρέψης
και να μαγειρέψης
με τον ποιητή.Τι περιμένουμε. Από τον Όμηρο και μετά, οι ποιητές καλούν τη Μούσα να τους εμπνεύσει για μεγάλα θέματα: πολέμους, ήρωες, ταξίδια. Η αρχή της στροφής έχει αυτόν τον επίσημο τόνο: «έλα, Μούσα ποθητή».
Η ανατροπή. Και τι της ζητά; Να καθαρίσει ρύζι. Η μεγάλη πρόσκληση καταλήγει στην κουζίνα του στρατώνα. Το γέλιο γεννιέται από την απόσταση ανάμεσα στο ύψος του τόνου και στη φτώχεια του θέματος.
Αυτοσαρκασμός. Ο Σουρής γελά πρώτα με τον εαυτό του: ο ποιητής, που πίστευε ότι θα γράφει στίχους, κόβει κρέατα και πλένει καζάνια. Δεν παραπονιέται με θρήνους· τα λέει με κέφι.
Το σοβαρό. Πίσω από το αστείο υπάρχει μια αληθινή κατάσταση: η επιστράτευση έπαιρνε τους ανθρώπους από τη ζωή τους και τους έβαζε σε δουλειές που δεν ήξεραν, «ξέρεις ή δεν ξέρεις», όπως λέει μια άλλη στροφή. Είναι χιούμορ με μια σταγόνα σάτιρας για τον στρατώνα.
Η ειρωνεία του Ροΐδη
Ο Εμμανουήλ Ροΐδης, που τον γνωρίσαμε ως αφηγητή της «Ιστορίας ενός σκύλου», ήταν από τους πιο ειρωνικούς Έλληνες πεζογράφους. Στο ίδιο διήγημα περιγράφει την «πυραμίδα» του ακροβάτη: καρέκλες, τραπέζια, βαρέλια και μπουκάλια το ένα πάνω στο άλλο, με τον ακροβάτη όρθιο στην κορυφή. Και σχολιάζει:
Των πυραμίδων τούτων η στερεότης δεν είνε ακριβώς όση και η των αιγυπτιακών [...].
— Εμμανουήλ Ροΐδης, «Ιστορία ενός σκύλου»
Δηλαδή: αυτές οι πυραμίδες δεν είναι ακριβώς τόσο γερές όσο οι πυραμίδες της Αιγύπτου. Φυσικά δεν είναι καθόλου γερές· είναι έτοιμες να πέσουν. Ο Ροΐδης λέει κάτι πολύ λιγότερο από την αλήθεια, και αφήνει τον αναγνώστη να χαμογελάσει μόνος του. Αυτό είναι το ειρωνικό «λιγότερο».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ονόμασε τρία πρόσωπα του θεάτρου σκιών εκτός από τον ίδιο τον Καραγκιόζη.
Τα κατάφερες;
- Να γνωρίσεις τον Καραγκιόζη, το λαϊκό θέατρο σκιών, και τα πρόσωπά του.
- Να ξεχωρίζεις το χιούμορ, την ειρωνεία και τη σάτιρα.
- Να αναγνωρίζεις τεχνικές του κωμικού: υπερβολή, ανατροπή του αναμενόμενου, αυτοσαρκασμό, ειρωνικό «λιγότερο».
- Να εξηγείς πώς το γέλιο σε ένα κείμενο του Σουρή ή του Ροΐδη λέει και κάτι σοβαρό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.