Ποιος αφηγείται;

Ποιος μας μιλά;

Κάθε ιστορία την ακούμε από μια φωνή: τον αφηγητή. Ο αφηγητής δεν είναι ο συγγραφέας. Ο συγγραφέας είναι πραγματικός άνθρωπος, με ημερομηνία γέννησης και βιβλία. Ο αφηγητής είναι ένα πρόσωπο μέσα στο κείμενο, που ο συγγραφέας το φτιάχνει για να πει την ιστορία. Μπορεί να είναι ένα παιδί, ένας γέρος ναυτικός, ακόμα κι ένας σκύλος, ενώ ο συγγραφέας είναι κάποιος άλλος.

Η πρώτη ερώτηση για κάθε αφηγητή είναι: μιλά για τον εαυτό του ή για άλλους;

Ένας μαθητής θυμάται

Ο Εμμανουήλ Ροΐδης (1836–1904) μεγάλωσε στη Σύρο, που στα μέσα του 19ου αιώνα ήταν το μεγαλύτερο λιμάνι της Ελλάδας. Στα τελευταία του χρόνια έγραψε μερικά διηγήματα για εκείνο τον τόπο, με γλώσσα καθαρεύουσα, τη λόγια γλώσσα της εποχής του. Ένα από αυτά είναι η «Ιστορία ενός σκύλου» (1893).

Η ιστορία με λίγα λόγια: στη Σύρο ζουν τότε πολλοί Ιταλοί πρόσφυγες. Ένας από αυτούς, ο ακροβάτης Γιαμβατίστας, δίνει παραστάσεις στην πλατεία με τον γιο του, τον Κάρλο, και με τον σκύλο του, τον Πλούτωνα. Ο Πλούτων κάνει κόλπα και μετά γυρίζει στους θεατές με ένα πιατάκι στο στόμα, και ό,τι του δώσουν, ακόμα και φαγητό, το πηγαίνει τίμια στα αφεντικά του. Οι μαθητές του σχολείου απέναντι τον λατρεύουν. Μια μέρα ο Γιαμβατίστας πέφτει από την «πυραμίδα» του, χτυπά βαριά και πεθαίνει στο νοσοκομείο. Ο Πλούτων, που προσπαθεί να βρει τον αφέντη του, περνά μεγάλες ταλαιπωρίες και πεθαίνει τελικά στα χέρια του μικρού Κάρλου. Τα παιδιά του σχολείου μαζεύουν χρήματα για να θαφτεί.

Ας δούμε πώς ξεκινά:

Ως να ήτο χθεσινή ενθυμούμαι την ήδη τεσσαρακονταετή του σκύλλου εκείνου ιστορίαν. Ήμην τότε μαθητής της πρώτης τάξεως του ελληνικού σχολείου [...].

— Εμμανουήλ Ροΐδης, «Ιστορία ενός σκύλου» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Σε απλά νέα ελληνικά: «Θυμάμαι σαν να ήταν χθες την ιστορία εκείνου του σκύλου, που έγινε πριν από σαράντα χρόνια. Ήμουν τότε μαθητής της πρώτης τάξης του ελληνικού σχολείου.» (Το «ελληνικό σχολείο» ήταν τότε η βαθμίδα μετά το δημοτικό, κάτι σαν το σημερινό Γυμνάσιο.)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ο αφηγητής που τα ξέρει όλα

Σύγκρινε τώρα με το διήγημα του Εφταλιώτη «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του». Εκεί ο αφηγητής δεν είναι κανένας από τους ήρωες· μιλά για «αυτόν». Κι όμως ξέρει τι περνά από το μυαλό του γέρου, εκεί στη μέση του βουνού όπου «ψυχή δεν φαίνονταν από πουθενά»:

Του πέρασε τότες από το νου του σαν αστραπή, ο φόβος μήπως έπαθε τίποτις ο Ψαρός [...].

— Αργύρης Εφταλιώτης, «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του»

Κανένας μάρτυρας δεν θα μπορούσε να το ξέρει αυτό. Μόνο ένας τριτοπρόσωπος, παντογνώστης αφηγητής μπαίνει στο μυαλό του ήρωα. Έτσι η ιστορία μας δείχνει και τις τελευταίες σκέψεις του γέρου, που πεθαίνει μόνος.

Πρώτο ή τρίτο πρόσωπο;

Κάθε φράση είναι από κείμενο που διαβάσαμε στα μαθήματα. Τι αφηγητή δείχνει; Ψάξε το «εγώ» ή το «εμείς».

Τι αφηγητή δείχνει;

«Ο Βασιλιάς και η Βασίλισσα τρομαγμένοι όρμησαν στην κούνια» (Δέλτα)

ΠρωτοπρόσωποςΤριτοπρόσωπος

0 / 6

Γιατί έχει σημασία

Η επιλογή του αφηγητή αλλάζει τι νιώθουμε. Ο μάρτυρας του Ροΐδη μάς βάζει στη θέση των μαθητών: βλέπουμε τον Πλούτωνα όπως τον έβλεπαν τα παιδιά, με θαυμασμό και αγάπη, και θυμώνουμε μαζί τους για τη σκληρότητα των μεγάλων. Ο παντογνώστης του Εφταλιώτη μάς βάζει μέσα στο κεφάλι του γέρου, σε μια στιγμή που κανείς άλλος δεν βλέπει. Ο πρώτος δίνει αμεσότητα και μαρτυρία· ο δεύτερος δίνει βάθος και πλήρη εικόνα.