Χρόνος και χώρος

Πού και πότε

Στο παραμύθι ο χρόνος είναι «μια φορά κι έναν καιρό» και ο τόπος «μια χώρα μακρινή». Στα περισσότερα διηγήματα όμως ο συγγραφέας διαλέγει συγκεκριμένο χρόνο και συγκεκριμένο χώρο, και η επιλογή του δεν είναι ποτέ τυχαία. Η ίδια ιστορία, αν τη μεταφέρεις από ένα χιονισμένο βουνό σε μια παραλία του Αυγούστου, γίνεται άλλη ιστορία.

Ο χρόνος σε ένα αφήγημα έχει πολλά επίπεδα:

• η ιστορική εποχή (το Βυζάντιο, η Τουρκοκρατία, το σήμερα),
• η εποχή του χρόνου και η ώρα (μια αυγή της άνοιξης, ένα μεσημέρι του Αυγούστου),
• η διάρκεια της ιστορίας (μια ώρα, μια μέρα, μια ζωή),
• και ο χρόνος του αφηγητή: από πότε μας τα λέει; Αμέσως μετά ή χρόνια αργότερα;

Ο χώρος μπορεί να είναι:

• πραγματικός (ένα ακρωτήρι που υπάρχει στον χάρτη) ή φανταστικός,
• ανοιχτός (η θάλασσα, ο κάμπος) ή κλειστός (ένα σπίτι, μια σπηλιά),
• περιγραμμένος με λεπτομέρειες ή απλώς ονομασμένος.

«Οι φρεγάδες» του Καρκαβίτσα

Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας (1865–1922) έγραψε πολλά διηγήματα για τη ζωή των ναυτικών. Τα «Λόγια της πλώρης» είναι διηγήματα της θάλασσας, γραμμένα με τις λέξεις και τους θρύλους των ναυτικών. Ένα από αυτά, «Οι φρεγάδες», ξεκινά έτσι:

Με το πρώτο ανάβλεμα του ηλιού φάνηκαν οι τέσσερες φρεγάδες αντίκρυ στον Καβομαλιά. Πούθ' ερχόντανε; για πού πήγαιναν; ούτε άκουσε ούτ' έμαθε κανείς.

— Ανδρέας Καρκαβίτσας, «Οι φρεγάδες», από τα «Λόγια της πλώρης» (κείμενο από τη Βικιθήκη, έκδοση 1924, σε μονοτονικό)

Σε μια πρόταση έχουμε ήδη ώρα (η πρώτη ακτίνα του ήλιου) και τόπο (ο Κάβο Μαλιάς, το πιο επικίνδυνο ακρωτήρι του Αιγαίου για τους ναυτικούς). Οι φρεγάδες είναι «βασιλικές», του βασιλιά «που όριζε στην Πόλη»: η ιστορία τοποθετείται στα χρόνια του Βυζαντίου.

Η πλοκή με λίγα λόγια: η μέρα είναι τόσο ήσυχη που τα καράβια δεν μπορούν να κινηθούν. Οι καπετάνιοι στέλνουν τα παιδιά του πληρώματος στα βράχια να μαζέψουν χταπόδια και αχινούς. Ένα φτωχό, άρρωστο ναυτόπουλο βρίσκει σε μια σπηλιά το αθάνατο νερό και γίνεται υγιές και όμορφο. Όταν το μαθαίνουν οι άλλοι, τρέχουν στη σπηλιά και πιάνονται στα χέρια για το ποιος θα μπει πρώτος. Το νερό χάνεται, ένας άνεμος σηκώνεται και παίρνει τις φρεγάδες στα ανοιχτά, οι καπετάνιοι μένουν στο ακρωτήρι και χτίζουν εκεί μοναστήρια.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δύο χρόνοι στην ίδια ιστορία

Στο τέλος του διηγήματος ακούμε ξαφνικά τη φωνή του αφηγητή σε πρώτο πρόσωπο:

Εγώ είδα τα κόκκαλα και γω άκουσα για τις φρεγάδες τις βασιλικές.

Τα γεγονότα έγιναν «τότε», στα χρόνια του βασιλιά της Πόλης. Ο αφηγητής όμως μιλά σήμερα, αιώνες μετά, και λέει ότι τα κόκκαλα βρίσκονται ακόμα στη σπηλιά και ότι κάθε χρόνο, στην Ανάσταση, άνθρωποι ξενυχτούν εκεί περιμένοντας μια σταγόνα από το αθάνατο νερό. Έτσι ο χρόνος της ιστορίας (το θρυλικό παρελθόν) δένεται με τον χρόνο της αφήγησης (το παρόν του αφηγητή), και ο θρύλος φαίνεται να ζει ακόμα. Ο ίδιος ο τόπος, με τα μοναστήρια και τη σπηλιά του, γίνεται η «απόδειξη» της ιστορίας.

Χρόνος ή χώρος;

Κάθε φράση είναι από «Οι φρεγάδες». Μας λέει πότε γίνεται η ιστορία ή πού γίνεται;

Πότε ή πού;

«Ήταν η αυγή ανοιξάτικη»

ΧρόνοςΧώρος

0 / 8

Ανοιχτός και κλειστός χώρος

Πρόσεξε πώς κινείται η ιστορία ανάμεσα σε δύο χώρους. Ο ανοιχτός χώρος της θάλασσας είναι γεμάτος φως, χρώματα και ησυχία. Ο κλειστός χώρος της σπηλιάς είναι «σκοτάδι, πίσσα», με το νερό να στάζει «τικ-τακ». Στον ανοιχτό χώρο οι άνθρωποι είναι μαζί· στον κλειστό, όπου βρίσκεται το πολύτιμο νερό, στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου. Ο χώρος βοηθά να ειπωθεί το νόημα: η απληστία κλείνει τον άνθρωπο στο σκοτάδι.