Οι ήρωες μιας ιστορίας

Ποιοι ζουν μέσα σε μια ιστορία

Κάθε ιστορία έχει πρόσωπα, που στη λογοτεχνία τα λέμε και ήρωες ή χαρακτήρες. Δεν είναι πάντα άνθρωποι: μπορεί να είναι ένα ζώο, ένα πλάσμα του παραμυθιού, ακόμα και ένα καράβι, αρκεί η ιστορία να του δίνει θέληση, συναισθήματα ή συμπεριφορά.

• Ο πρωταγωνιστής (ή κεντρικός ήρωας) είναι αυτός γύρω από τον οποίο γυρίζει η ιστορία. Μια ιστορία μπορεί να έχει και δύο.
• Τα δευτερεύοντα πρόσωπα εμφανίζονται λιγότερο. Βοηθούν, εμποδίζουν ή απλώς δείχνουν κάτι για τον πρωταγωνιστή.

Σε αυτό το μάθημα διαβάζουμε ένα σύντομο διήγημα του Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923), από τη συλλογή του «Νησιώτικες ιστορίες». Ήρωές του είναι ένας φτωχός γέρος σε ένα νησιώτικο χωριό, ο μπαρμπα-Γιάννης, και ο γάιδαρός του, ο Ψαρός. Το διήγημα αρχίζει έτσι:

Αν έχει ιστορία ο μπαρμπα-Γιάννης, τη χρωστάει στο γάδαρό του.

— Αργύρης Εφταλιώτης, «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του» (κείμενο από τη Βικιθήκη)

Από την πρώτη πρόταση ο συγγραφέας μάς λέει ότι πρωταγωνιστές είναι δύο, και ότι ο πιο σημαντικός από αυτούς είναι μάλλον ο γάιδαρος.

Πώς γνωρίζουμε έναν χαρακτήρα

Έναν άνθρωπο στη ζωή δεν τον γνωρίζεις επειδή σου λέει «είμαι καλός». Τον γνωρίζεις από όσα κάνει, όσα λέει, και από το πώς του φέρονται οι άλλοι. Στη λογοτεχνία ισχύει το ίδιο, με μια διαφορά: υπάρχει και ο αφηγητής, που μπορεί να μας τα πει κατευθείαν.

Ο μπαρμπα-Γιάννης και ο Ψαρός

Ο μπαρμπα-Γιάννης έχει χάσει το περιβόλι του, και του έχει μείνει μόνο ο γάιδαρος. Ζουν μαζί σε ένα καλύβι στην άκρη του χωριού, κουβαλούν ξύλα, λαχανικά και φρούτα πάνω-κάτω στο βουνό. Ο αφηγητής δεν κρύβει τα ελαττώματα του γέρου: όταν ο Ψαρός κουράζεται στην ανηφόρα, ο αφέντης του «έχανε την υπομονή του» και του μιλούσε άσχημα. Όμως το ξύλο το έδινε μόνο όταν δεν έπιαναν τα λόγια.

Ένα μεσημέρι του Αυγούστου, στον τρύγο, ανεβαίνουν φορτωμένοι σταφύλια. Είναι το τρίτο από τα έξι δρομολόγια της μέρας, και είναι γέροι πια και οι δύο. Ο Ψαρός σωριάζεται στη μέση του δρόμου.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Πώς μαθαίνουμε τι είδους χαρακτήρας είναι;

Διάλεξε ένα απόσπασμα από το διήγημα και μετά τον τρόπο με τον οποίο μας παρουσιάζει τον ήρωα. Θα δεις αν ταιριάζει, και γιατί.

Διάλεξε απόσπασμα

«Ηρωικός γάδαρος ο Ψαρός, διακριτικός αφέντης ο μπαρμπα-Γιάννης.»Ο γέρος κόβει με το μαχαίρι του το λουρί που πνίγει τον Ψαρό.«Τρέχα, κακόμοιρε, [...] τρέχα, γιατί έχουμε άλλα τρία.»Ο Ψαρός «σάλευε τ' αυτιά του με λαχτάρα κι αγάπη» όταν ο αφέντης του έβγαινε το πρωί.

Πώς παρουσιάζεται;

Ο αφηγητής τον χαρακτηρίζειΑπό τις πράξεις τουΑπό τα λόγια τουΑπό τη σχέση με άλλον

Πώς παρουσιάζεται;

Ένας γάιδαρος για ήρωας

Ο Εφταλιώτης κάνει κάτι τολμηρό: δίνει στον Ψαρό χαρακτήρα, σχεδόν όπως σε άνθρωπο. Λέει ότι ήταν «γάδαρος με χαρακτήρα», ότι άντεξε έξι καλοκαιρινούς μήνες δεμένος στο μαγγανοπήγαδο χωρίς να χάσει «μήτε τη δύναμή του [...] μήτε τη μεγάλη του φωνή». Και κλείνει την ιστορία λέγοντας ότι πέθανε «στη δουλειά του απάνω, σαν πολεμιστής απάνω στο κάστρο του».

Ο γέρος, εξαντλημένος από τον ήλιο και τον τρόμο, πεθαίνει κι αυτός δίπλα του, με το χέρι πάνω στον λαιμό του Ψαρού. Στο τέλος ο αφηγητής μάς θυμίζει ότι από τον γάιδαρο δεν έμεινε τίποτα, «παρ' αυτή η μικρή ιστορία». Το διήγημα, με άλλα λόγια, είναι το μόνο μνημείο του.