Οι ήρωες μιας ιστορίας
Πώς γνωρίζουμε έναν χαρακτήρα: από ό,τι λέει, ό,τι κάνει και ό,τι λένε γι' αυτόν.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τον πρωταγωνιστή από τα δευτερεύοντα πρόσωπα μιας ιστορίας.
- Να διακρίνεις την άμεση παρουσίαση ενός χαρακτήρα (τον χαρακτηρίζει ο αφηγητής) από την έμμεση (τον γνωρίζουμε από ό,τι λέει και κάνει).
- Να στηρίζεις κάθε χαρακτηρισμό σε συγκεκριμένο σημείο του κειμένου.
- Να διαβάζεις το διήγημα του Αργύρη Εφταλιώτη «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του» και να περιγράφεις τους δύο ήρωές του.
Ποιοι ζουν μέσα σε μια ιστορία
Κάθε ιστορία έχει πρόσωπα, που στη λογοτεχνία τα λέμε και ήρωες ή χαρακτήρες. Δεν είναι πάντα άνθρωποι: μπορεί να είναι ένα ζώο, ένα πλάσμα του παραμυθιού, ακόμα και ένα καράβι, αρκεί η ιστορία να του δίνει θέληση, συναισθήματα ή συμπεριφορά.
- Ο πρωταγωνιστής (ή κεντρικός ήρωας) είναι αυτός γύρω από τον οποίο γυρίζει η ιστορία. Μια ιστορία μπορεί να έχει και δύο.
- Τα δευτερεύοντα πρόσωπα εμφανίζονται λιγότερο. Βοηθούν, εμποδίζουν ή απλώς δείχνουν κάτι για τον πρωταγωνιστή.
Σε αυτή την ενότητα διαβάζουμε ένα σύντομο διήγημα του Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923), από τη συλλογή του «Νησιώτικες ιστορίες». Ήρωές του είναι ένας φτωχός γέρος σε ένα νησιώτικο χωριό, ο μπαρμπα-Γιάννης, και ο γάιδαρός του, ο Ψαρός. Το διήγημα αρχίζει έτσι:
Αν έχει ιστορία ο μπαρμπα-Γιάννης, τη χρωστάει στο γάδαρό του.
— Αργύρης Εφταλιώτης, «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του» (κείμενο από τη Βικιθήκη)
Από την πρώτη πρόταση ο συγγραφέας μάς λέει ότι πρωταγωνιστές είναι δύο, και ότι ο πιο σημαντικός από αυτούς είναι μάλλον ο γάιδαρος.
Πώς γνωρίζουμε έναν χαρακτήρα
Έναν άνθρωπο στη ζωή δεν τον γνωρίζεις επειδή σου λέει «είμαι καλός». Τον γνωρίζεις από όσα κάνει, όσα λέει, και από το πώς του φέρονται οι άλλοι. Στη λογοτεχνία ισχύει το ίδιο, με μια διαφορά: υπάρχει και ο αφηγητής, που μπορεί να μας τα πει κατευθείαν.
| Τρόπος | Τι κάνει ο συγγραφέας | Παράδειγμα από το διήγημα |
|---|---|---|
| Άμεσος | Ο αφηγητής ονομάζει ο ίδιος την ιδιότητα | «διακριτικός αφέντης ο μπαρμπα-Γιάννης» |
| Έμμεσος: πράξεις | Βλέπουμε τι κάνει ο ήρωας και βγάζουμε συμπέρασμα | κόβει με το μαχαίρι του το λουρί που πνίγει τον Ψαρό |
| Έμμεσος: λόγια | Ακούμε τι λέει και πώς το λέει | «Σήκω και θα 'χεις και κριθάρι απόψε. Σ' αξίζει, καημένε.» |
| Έμμεσος: σχέσεις | Βλέπουμε πώς του φέρονται οι άλλοι | ο Ψαρός «σάλευε τ' αυτιά του με λαχτάρα κι αγάπη» όταν τον έβλεπε |
Ο μπαρμπα-Γιάννης και ο Ψαρός
Ο μπαρμπα-Γιάννης έχει χάσει το περιβόλι του, και του έχει μείνει μόνο ο γάιδαρος. Ζουν μαζί σε ένα καλύβι στην άκρη του χωριού, κουβαλούν ξύλα, λαχανικά και φρούτα πάνω-κάτω στο βουνό. Ο αφηγητής δεν κρύβει τα ελαττώματα του γέρου: όταν ο Ψαρός κουράζεται στην ανηφόρα, ο αφέντης του «έχανε την υπομονή του» και του μιλούσε άσχημα. Όμως το ξύλο το έδινε μόνο όταν δεν έπιαναν τα λόγια.
Ένα μεσημέρι του Αυγούστου, στον τρύγο, ανεβαίνουν φορτωμένοι σταφύλια. Είναι το τρίτο από τα έξι δρομολόγια της μέρας, και είναι γέροι πια και οι δύο. Ο Ψαρός σωριάζεται στη μέση του δρόμου.
Παράδειγμα 1
Χαρακτήρισε τον μπαρμπα-Γιάννη τη στιγμή που πέφτει ο Ψαρός, στηρίζοντας κάθε χαρακτηρισμό στο κείμενο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το απόσπασμα. «Έτρεξε ο μπαρμπα-Γιάννης κατατρομασμένος, πρώτη φορά που πάθαινε τέτοιο πράμ' ο Ψαρός. Άρχισε να ξελύνει του σαμαριού το λουρί, που του παράσφιγγε την κοιλιά του Ψαρού, και του 'κοβε την αναπνοή. Το 'σκισε το λουρί με το μαχαίρι του, παραμέρισε το σαμάρι όσο μπορούσε [...]. —Έλα γέρο μου, σήκω καημένε, σήκω κι έχουμε τρία ταξίδια ακόμα. Σήκω και θα 'χεις και κριθάρι απόψε. Σ' αξίζει, καημένε. Σήκω. Ψαρέ μου!»
Από τις πράξεις: γρήγορος και πρακτικός. Δεν στέκεται να κλάψει· βλέπει αμέσως τι πνίγει το ζώο και κόβει το λουρί. Ξέρει τον Ψαρό και ξέρει τη δουλειά του.
Από τα λόγια: τρυφερός, αλλά και φτωχός. Τον λέει «γέρο μου», «καημένε», «Ψαρέ μου», σαν να μιλά σε φίλο. Μέσα στον φόβο του θυμάται όμως ότι μένουν «τρία ταξίδια ακόμα»: ο τρύγος δεν περιμένει, και ο γέρος ζει από αυτή τη δουλειά. Η τρυφερότητα και η ανάγκη είναι μαζί στην ίδια πρόταση.
Από τη σχέση: δεμένος με το ζώο. Του υπόσχεται «κριθάρι απόψε» και προσθέτει «σ' αξίζει». Τον αντιμετωπίζει σαν συνεργάτη που κέρδισε την αμοιβή του, όχι σαν εργαλείο.
Το συμπέρασμα. Ο μπαρμπα-Γιάννης είναι τρυφερός, πρακτικός και φτωχός, και όλα αυτά τα μαθαίνουμε έμμεσα: ο αφηγητής εδώ δεν χρησιμοποιεί κανένα επίθετο γι' αυτόν. Μας τα δείχνει.
Ένας γάιδαρος για ήρωας
Ο Εφταλιώτης κάνει κάτι τολμηρό: δίνει στον Ψαρό χαρακτήρα, σχεδόν όπως σε άνθρωπο. Λέει ότι ήταν «γάδαρος με χαρακτήρα», ότι άντεξε έξι καλοκαιρινούς μήνες δεμένος στο μαγγανοπήγαδο χωρίς να χάσει «μήτε τη δύναμή του [...] μήτε τη μεγάλη του φωνή». Και κλείνει την ιστορία λέγοντας ότι πέθανε «στη δουλειά του απάνω, σαν πολεμιστής απάνω στο κάστρο του».
Ο γέρος, εξαντλημένος από τον ήλιο και τον τρόμο, πεθαίνει κι αυτός δίπλα του, με το χέρι πάνω στον λαιμό του Ψαρού. Στο τέλος ο αφηγητής μάς θυμίζει ότι από τον γάιδαρο δεν έμεινε τίποτα, «παρ' αυτή η μικρή ιστορία». Το διήγημα, με άλλα λόγια, είναι το μόνο μνημείο του.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται οι δύο τρόποι με τους οποίους ο συγγραφέας παρουσιάζει έναν χαρακτήρα;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τον πρωταγωνιστή από τα δευτερεύοντα πρόσωπα μιας ιστορίας.
- Να διακρίνεις την άμεση παρουσίαση ενός χαρακτήρα (τον χαρακτηρίζει ο αφηγητής) από την έμμεση (τον γνωρίζουμε από ό,τι λέει και κάνει).
- Να στηρίζεις κάθε χαρακτηρισμό σε συγκεκριμένο σημείο του κειμένου.
- Να διαβάζεις το διήγημα του Αργύρη Εφταλιώτη «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του» και να περιγράφεις τους δύο ήρωές του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.