Το λαϊκό παραμύθι

Μια ιστορία χωρίς συγγραφέα

Πριν γραφτεί σε βιβλίο, το παραμύθι λεγόταν. Το έλεγε μια γιαγιά δίπλα στο τζάκι, ένας βοσκός στη στάνη, μια γυναίκα στο νυχτέρι, όπου οι γειτόνισσες μαζεύονταν τα χειμωνιάτικα βράδια να γνέσουν και να κεντήσουν. Κανείς δεν ήξερε ποιος το είχε πρωτοπεί. Το λαϊκό παραμύθι είναι γι' αυτό ανώνυμο και προφορικό: περνούσε από στόμα σε στόμα, και κάθε αφηγητής άλλαζε κάτι, ένα όνομα, έναν άθλο, ένα τέλος. Έτσι το ίδιο παραμύθι υπάρχει σε πολλές παραλλαγές, από χωριό σε χωριό.

Στον 19ο και στον 20ό αιώνα λαογράφοι γύρισαν τα χωριά και τα κατέγραψαν. Από τότε τα διαβάζουμε, αλλά κρατούν τα σημάδια της προφορικής τους ζωής: φράσεις που επαναλαμβάνονται, αριθμούς που ξαναγυρίζουν, μια πλοκή που θυμάται εύκολα όποιος την ακούσει.

Τα γνωρίσματα του λαϊκού παραμυθιού

Πίσω από αυτά τα γνωρίσματα υπάρχει μια πορεία που επαναλαμβάνεται σε πάρα πολλά μαγικά παραμύθια, με μικρές αλλαγές:

1. Η έλλειψη ή η ζημιά. Κάτι λείπει (ένα παιδί, ένα φάρμακο, το αθάνατο νερό) ή κάποιος έκανε κακό.
2. Η αναχώρηση. Ο ήρωας ή η ηρωίδα φεύγει από το σπίτι.
3. Οι δοκιμασίες. Στον δρόμο συναντά ανθρώπους, ζώα ή πλάσματα που τον δοκιμάζουν: θα βοηθήσει; θα είναι ευγενικός; θα κρατήσει μια υπόσχεση;
4. Ο βοηθός και το μαγικό αντικείμενο. Όποιος περάσει τη δοκιμασία παίρνει βοήθεια.
5. Η αναμέτρηση. Η μεγάλη δυσκολία: ένας δράκος, ένα ψέμα, ένας κίνδυνος.
6. Η επιστροφή και η λύση. Ο ήρωας γυρίζει αλλαγμένος· το κακό διορθώνεται, και συχνά γίνεται γάμος.

Λαϊκό και έντεχνο παραμύθι

Όταν ένας συγγραφέας γράφει παραμύθι με τα υλικά της παράδοσης, έχουμε έντεχνο (ή λογοτεχνικό) παραμύθι. Έχει όνομα στο εξώφυλλο, μία μορφή που δεν αλλάζει από αφηγητή σε αφηγητή, και συνήθως πιο πλούσιες περιγραφές και σκέψεις των ηρώων. Μπορεί όμως να κρατήσει ολόκληρη την πορεία του λαϊκού παραμυθιού.

Ένα καλό παράδειγμα είναι η «Καρδιά της βασιλοπούλας» της Πηνελόπης Δέλτα (1874–1941). Η ιστορία με λίγα λόγια: σε μια βάφτιση, οι νεράιδες δίνουν ευχές σε μια νεογέννητη βασιλοπούλα. Η Μοίρα, για να μην κλάψει ποτέ το παιδί, της παίρνει την καρδιά και την κλείνει σε ένα κουτί. Η βασιλοπούλα μεγαλώνει όμορφη και έξυπνη, αλλά δεν λυπάται κανέναν. Η Ζωή, η τελευταία νεράιδα, της αφήνει ένα χρυσό κλειδάκι: αν ποτέ το θελήσει, θα την οδηγήσει στην καρδιά της. Δες πώς αρχίζει:

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας Βασιλιάς και μια Βασίλισσα, και το βασίλειο τους ήταν ένα μεγάλο νησί.

— Πηνελόπη Δέλτα, «Η καρδιά της βασιλοπούλας» (κείμενο από τη Βικιθήκη)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ο δρόμος της βασιλοπούλας

Το κλειδάκι αρχίζει να πηδά και η βασιλοπούλα το κυνηγά, από τον κήπο στον κάμπο και από τον κάμπο στο βουνό. Ανεβαίνοντας συναντά μια φτωχή γριά που ζητά μια πεντάρα, μια μάνα με άρρωστο μωρό, ένα τυφλό παιδάκι πεσμένο σε χαντάκι, έναν χρεωμένο άνθρωπο που τον πάνε στη φυλακή. Δεν σταματά για κανέναν. Στην κορυφή βρίσκει την καρδιά της. Κατεβαίνοντας ξανασυναντά τους ίδιους ανθρώπους, και τώρα τους βοηθά όλους.

Αυτό είναι η επανάληψη του λαϊκού παραμυθιού, με μια έξυπνη στροφή: οι δοκιμασίες είναι οι ίδιες, αλλά η ηρωίδα έχει αλλάξει. Στο ανέβασμα αποτυγχάνει, στο κατέβασμα περνάει. Βλέπεις έτσι την αλλαγή της χωρίς να σου την εξηγήσει κανείς.

Η πορεία της «Καρδιάς της βασιλοπούλας»

Βάλε τα επεισόδια στη σειρά της ιστορίας. Πρόσεξε ότι ακολουθούν την πορεία του λαϊκού παραμυθιού: έλλειψη, αναχώρηση, δοκιμασίες, λύση.

Πάτα τα επεισόδια με τη σειρά

Η βασιλοπούλα κυνηγά το κλειδί ως το βουνόΣτην κορυφή βρίσκει την καρδιά τηςΚατεβαίνοντας, βοηθά όσους είχε προσπεράσειΗ Μοίρα παίρνει την καρδιά του μωρούΤο βασιλόπουλο πέφτει στη λίμνη από απελπισίαΓίνεται ο γάμος με το βασιλόπουλοΗ Ζωή κρεμάει ένα χρυσό κλειδάκι στον λαιμό τουΑνεβαίνοντας, προσπερνά όσους ζητούν βοήθεια

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7
8. 8

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Στο τέλος, η Δέλτα κλείνει όπως κλείνει και ο λαϊκός αφηγητής: «Κι έγινε ο γάμος με χαρές μεγάλες και ξεφαντώματα, που βάσταξαν τρεις μήνες.» Και μετά γυρίζει προς τον αναγνώστη, σαν να κάθεται δίπλα του: «Αν θέλετε να ξέρετε και για τους άλλους τι έγιναν...». Είναι η φωνή του παραμυθά, που μιλά σε ακροατές.

Λαϊκό ή έντεχνο;

Κάθε κάρτα λέει κάτι για ένα παραμύθι. Ταιριάζει στο ανώνυμο λαϊκό παραμύθι, στο έντεχνο, ή και στα δύο;

Πού ταιριάζει;

Ο καλός ανταμείβεται στο τέλος

ΛαϊκόΈντεχνοΚαι τα δύο

0 / 7