Το λαϊκό παραμύθι
Μια φορά κι έναν καιρό: δομή, μαγικά στοιχεία και ο ήρωας που δοκιμάζεται.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του λαϊκού παραμυθιού: αόριστο χρόνο και τόπο, στερεότυπες φράσεις, μαγικά στοιχεία, επαναλήψεις και ευτυχισμένο τέλος.
- Να βρίσκεις τη βασική πορεία ενός παραμυθιού: έλλειψη, αναχώρηση, δοκιμασίες, βοηθός, επιστροφή, λύση.
- Να ξεχωρίζεις το ανώνυμο λαϊκό παραμύθι από το έντεχνο παραμύθι που γράφει ένας συγγραφέας.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα από την «Καρδιά της βασιλοπούλας» της Πηνελόπης Δέλτα και να εξηγείς τι δανείζεται από την παράδοση.
Μια ιστορία χωρίς συγγραφέα
Πριν γραφτεί σε βιβλίο, το παραμύθι λεγόταν. Το έλεγε μια γιαγιά δίπλα στο τζάκι, ένας βοσκός στη στάνη, μια γυναίκα στο νυχτέρι, όπου οι γειτόνισσες μαζεύονταν τα χειμωνιάτικα βράδια να γνέσουν και να κεντήσουν. Κανείς δεν ήξερε ποιος το είχε πρωτοπεί. Το λαϊκό παραμύθι είναι γι' αυτό ανώνυμο και προφορικό: περνούσε από στόμα σε στόμα, και κάθε αφηγητής άλλαζε κάτι, ένα όνομα, έναν άθλο, ένα τέλος. Έτσι το ίδιο παραμύθι υπάρχει σε πολλές παραλλαγές, από χωριό σε χωριό.
Στον 19ο και στον 20ό αιώνα λαογράφοι γύρισαν τα χωριά και τα κατέγραψαν. Από τότε τα διαβάζουμε, αλλά κρατούν τα σημάδια της προφορικής τους ζωής: φράσεις που επαναλαμβάνονται, αριθμούς που ξαναγυρίζουν, μια πλοκή που θυμάται εύκολα όποιος την ακούσει.
Τα γνωρίσματα του λαϊκού παραμυθιού
| Γνώρισμα | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Αόριστος χρόνος και τόπος | Δεν ξέρουμε πότε ούτε πού ακριβώς | «Μια φορά κι έναν καιρό», «σε μια χώρα μακρινή» |
| Στερεότυπες φράσεις | Ίδιες αρχές και ίδια τέλη σε πολλά παραμύθια | «Κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα» |
| Ήρωες-τύποι | Συχνά χωρίς όνομα, με έναν ρόλο | το βασιλόπουλο, ο μικρότερος αδελφός, η κακιά μητριά |
| Μαγικά στοιχεία | Νεράιδες, δράκοι, μιλούμενα ζώα, μαγικά αντικείμενα | ένα ραβδί, ένα δαχτυλίδι, ένα κλειδί |
| Επανάληψη και ο αριθμός τρία | Τρεις αδελφοί, τρεις δοκιμασίες, τρεις φορές η ίδια ερώτηση | ο τρίτος αδελφός τα καταφέρνει |
| Καθαρή διάκριση καλού και κακού | Ο καλός ανταμείβεται, ο κακός τιμωρείται | ο καλόκαρδος βοηθιέται, ο άπληστος χάνει |
| Ευτυχισμένο τέλος | Γάμος, επιστροφή, πλούτος, συγχώρεση | «κι έγινε ο γάμος» |
Πίσω από αυτά τα γνωρίσματα υπάρχει μια πορεία που επαναλαμβάνεται σε πάρα πολλά μαγικά παραμύθια, με μικρές αλλαγές:
- Η έλλειψη ή η ζημιά. Κάτι λείπει (ένα παιδί, ένα φάρμακο, το αθάνατο νερό) ή κάποιος έκανε κακό.
- Η αναχώρηση. Ο ήρωας ή η ηρωίδα φεύγει από το σπίτι.
- Οι δοκιμασίες. Στον δρόμο συναντά ανθρώπους, ζώα ή πλάσματα που τον δοκιμάζουν: θα βοηθήσει; θα είναι ευγενικός; θα κρατήσει μια υπόσχεση;
- Ο βοηθός και το μαγικό αντικείμενο. Όποιος περάσει τη δοκιμασία παίρνει βοήθεια.
- Η αναμέτρηση. Η μεγάλη δυσκολία: ένας δράκος, ένα ψέμα, ένας κίνδυνος.
- Η επιστροφή και η λύση. Ο ήρωας γυρίζει αλλαγμένος· το κακό διορθώνεται, και συχνά γίνεται γάμος.
Λαϊκό και έντεχνο παραμύθι
Όταν ένας συγγραφέας γράφει παραμύθι με τα υλικά της παράδοσης, έχουμε έντεχνο (ή λογοτεχνικό) παραμύθι. Έχει όνομα στο εξώφυλλο, μία μορφή που δεν αλλάζει από αφηγητή σε αφηγητή, και συνήθως πιο πλούσιες περιγραφές και σκέψεις των ηρώων. Μπορεί όμως να κρατήσει ολόκληρη την πορεία του λαϊκού παραμυθιού.
Ένα καλό παράδειγμα είναι η «Καρδιά της βασιλοπούλας» της Πηνελόπης Δέλτα (1874–1941). Η ιστορία με λίγα λόγια: σε μια βάφτιση, οι νεράιδες δίνουν ευχές σε μια νεογέννητη βασιλοπούλα. Η Μοίρα, για να μην κλάψει ποτέ το παιδί, της παίρνει την καρδιά και την κλείνει σε ένα κουτί. Η βασιλοπούλα μεγαλώνει όμορφη και έξυπνη, αλλά δεν λυπάται κανέναν. Η Ζωή, η τελευταία νεράιδα, της αφήνει ένα χρυσό κλειδάκι: αν ποτέ το θελήσει, θα την οδηγήσει στην καρδιά της. Δες πώς αρχίζει:
Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας Βασιλιάς και μια Βασίλισσα, και το βασίλειο τους ήταν ένα μεγάλο νησί.
— Πηνελόπη Δέλτα, «Η καρδιά της βασιλοπούλας» (κείμενο από τη Βικιθήκη)
Παράδειγμα 1
Τι παίρνει η Δέλτα από το λαϊκό παραμύθι; Βρες τα γνωρίσματα σε αυτό το απόσπασμα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το απόσπασμα. Η τελευταία νεράιδα, η Ζωή, κρεμάει στον λαιμό του μωρού το κλειδάκι και λέει: «Όταν θελήσει, [...] ας βγάλει το κλειδί από την αλυσίδα, και αυτό θα την οδηγήσει... Αλλά να ξέρετε, πως το δώρο που κάνει η Ζωή είναι βαρύ· τη μέρα που θα αποκτήσει την καρδιά της, η Βασιλοπούλα σας θα νιώσει αγάπη και χαρά, θα νιώσει όμως και όλο το βάρος και τους καημούς της ζωής.»
Μαγικά στοιχεία. Νεράιδες σε βάφτιση, μια καρδιά κλεισμένη σε κουτί, ένα κλειδί που «οδηγεί» μόνο του. Είναι το μαγικό αντικείμενο που δίνει ο βοηθός.
Ήρωες-τύποι και αόριστος τόπος. «Ένας Βασιλιάς», «μια Βασίλισσα», «η Βασιλοπούλα»: κανένα όνομα. Το βασίλειο είναι «ένα μεγάλο νησί», χωρίς να ξέρουμε ποιο.
Η έλλειψη. Το παραμύθι ξεκινά από κάτι που λείπει, την καρδιά. Όλη η υπόλοιπη ιστορία θα είναι ο δρόμος για να βρεθεί.
Τι είναι δικό της. Οι νεράιδες λέγονται Μοίρα και Ζωή, και το δώρο τους είναι μια ιδέα: όποιος έχει καρδιά νιώθει και χαρά και πόνο. Ένα λαϊκό παραμύθι σπάνια το λέει τόσο καθαρά. Η Δέλτα κρατά τη μορφή της παράδοσης και βάζει μέσα ένα δικό της μήνυμα· αυτό το κάνει έντεχνο.
Ο δρόμος της βασιλοπούλας
Το κλειδάκι αρχίζει να πηδά και η βασιλοπούλα το κυνηγά, από τον κήπο στον κάμπο και από τον κάμπο στο βουνό. Ανεβαίνοντας συναντά μια φτωχή γριά που ζητά μια πεντάρα, μια μάνα με άρρωστο μωρό, ένα τυφλό παιδάκι πεσμένο σε χαντάκι, έναν χρεωμένο άνθρωπο που τον πάνε στη φυλακή. Δεν σταματά για κανέναν. Στην κορυφή βρίσκει την καρδιά της. Κατεβαίνοντας ξανασυναντά τους ίδιους ανθρώπους, και τώρα τους βοηθά όλους.
Αυτό είναι η επανάληψη του λαϊκού παραμυθιού, με μια έξυπνη στροφή: οι δοκιμασίες είναι οι ίδιες, αλλά η ηρωίδα έχει αλλάξει. Στο ανέβασμα αποτυγχάνει, στο κατέβασμα περνάει. Βλέπεις έτσι την αλλαγή της χωρίς να σου την εξηγήσει κανείς.
Στο τέλος, η Δέλτα κλείνει όπως κλείνει και ο λαϊκός αφηγητής: «Κι έγινε ο γάμος με χαρές μεγάλες και ξεφαντώματα, που βάσταξαν τρεις μήνες.» Και μετά γυρίζει προς τον αναγνώστη, σαν να κάθεται δίπλα του: «Αν θέλετε να ξέρετε και για τους άλλους τι έγιναν...». Είναι η φωνή του παραμυθά, που μιλά σε ακροατές.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε μία στερεότυπη φράση με την οποία αρχίζει και μία με την οποία τελειώνει ένα ελληνικό λαϊκό παραμύθι.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του λαϊκού παραμυθιού: αόριστο χρόνο και τόπο, στερεότυπες φράσεις, μαγικά στοιχεία, επαναλήψεις και ευτυχισμένο τέλος.
- Να βρίσκεις τη βασική πορεία ενός παραμυθιού: έλλειψη, αναχώρηση, δοκιμασίες, βοηθός, επιστροφή, λύση.
- Να ξεχωρίζεις το ανώνυμο λαϊκό παραμύθι από το έντεχνο παραμύθι που γράφει ένας συγγραφέας.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα από την «Καρδιά της βασιλοπούλας» της Πηνελόπης Δέλτα και να εξηγείς τι δανείζεται από την παράδοση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.