Το δημοτικό τραγούδι

Τραγούδια χωρίς ποιητή

Το δημοτικό τραγούδι είναι το ποίημα του λαού. Όπως το λαϊκό παραμύθι, είναι ανώνυμο και προφορικό: κανείς δεν ξέρει ποιος το πρωτοείπε, και πέρασε από γενιά σε γενιά χωρίς να γραφτεί. Έχει όμως κάτι που το παραμύθι δεν έχει: τραγουδιόταν, με μουσική, πολλές φορές και με χορό. Γι' αυτό ο ρυθμός του είναι τόσο σταθερός.

Υπάρχουν δημοτικά τραγούδια για κάθε στιγμή της ζωής: νανουρίσματα για το μωρό, τραγούδια του γάμου, της ξενιτιάς, μοιρολόγια για τους νεκρούς, ακριτικά για τους φρουρούς των βυζαντινών συνόρων, κλέφτικα για τους αρματωμένους των βουνών. Τον 19ο αιώνα λόγιοι και λαογράφοι άρχισαν να τα καταγράφουν. Ο Νικόλαος Πολίτης (1852–1921), ο θεμελιωτής της ελληνικής λαογραφίας, διάλεξε και εξέδωσε τα πιο γνωστά το 1914, στις «Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού». Από εκεί είναι τα τραγούδια αυτού του μαθήματος, μεταγραμμένα σε μονοτονικό.

Ο δεκαπεντασύλλαβος

Τα περισσότερα δημοτικά τραγούδια είναι γραμμένα σε δεκαπεντασύλλαβο στίχο: κάθε στίχος έχει δεκαπέντε συλλαβές, όπως τις προφέρουμε τραγουδώντας. Ο στίχος χωρίζεται σε δύο ημιστίχια από μια μικρή παύση, την τομή, μετά την όγδοη συλλαβή (8 + 7). Οι τόνοι πέφτουν κυρίως στις ζυγές συλλαβές, 2η, 4η, 6η και ούτω καθεξής, και η 14η τονίζεται πάντα. Αυτό το «άτονη–τονισμένη» δίνει τον ιαμβικό ρυθμό.

Ένας αϊτός περήφανος

Ο πρώτος στίχος ενός δημοτικού τραγουδιού, σε συλλαβές όπως τραγουδιούνται. Πάτα κάθε συλλαβή μία φορά για «τονισμένη», δύο για «άτονη». Η γραμμή στη μέση είναι η τομή. Πρόσεξε: η πρώτη λέξη κάθε ημιστιχίου τονίζεται στην αρχή της, έξω από τον κανόνα των ζυγών.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?Έ?νας?αϊ?τός?πε?ρή?φα?νος‖?έ?νας?αϊ?τός?λε?βέ?ντης

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Ένα νανούρισμα

Η μάνα θέλει να κοιμηθεί το μωρό της και μιλά στον Ύπνο σαν να είναι πρόσωπο. Για να το φυλάξει, βάζει τρεις φρουρούς («βίγλες»): τον Ήλιο στα βουνά, τον αετό στους κάμπους και τον Βοριά στο πέλαγο.

Να μου το πάρης, Ύπνε μου, τρεις βίγλαις θα του βάλω,
τρεις βίγλαις, τρεις βιγλάτοραις, κ' οι τρεις αντρειωμένοι.
Βάλλω τον Ήλιο 'ς τα βουνά, τον αετό 'ς τους κάμπους,
τον κυρ Βοριά το δροσερό ανάμεσα πελάγου.
Ο Ήλιος εβασίλεψεν, ο αϊτός αποκοιμήθη,
κι' ο κυρ Βοριάς ο δροσερός 'ς της μάννας του πηγαίνει.

— «Να μου το πάρης, Ύπνε μου», δημοτικό, από τις «Εκλογαί» του Ν. Γ. Πολίτη (1914)

Ο Ήλιος δύει, ο αετός αποκοιμιέται, κι ο Βοριάς γυρίζει στη μάνα του. Εκείνη τον ρωτά πού γύριζε τρεις νύχτες: μήπως μάλωνε με τα άστρα και με το φεγγάρι; Κι ο Βοριάς απαντά ότι φύλαγε ένα χρυσό παιδί στην ασημένια του κούνια. Το τραγούδι, που ξεκίνησε για να κοιμίσει ένα μωρό, το κάνει κέντρο όλου του κόσμου: ο ουρανός, η γη και η θάλασσα το προσέχουν.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ένα κλέφτικο

Οι κλέφτες ήταν ένοπλοι Έλληνες που ζούσαν στα βουνά, έξω από την οθωμανική εξουσία, ιδίως τον 18ο και στις αρχές του 19ου αιώνα. Τα τραγούδια τους υμνούν τη λεβεντιά, τα «λημέρια» (τα κρησφύγετα στα βουνά) και τον θάνατο που δεν φοβάται κανείς. Εδώ μια μάνα θέλει να περάσει το ποτάμι για να φτάσει στους κλέφτες, όπου είναι ο γιος της:

Του Κίτσου η μάννα κάθουνταν 'ς την άκρη 'ς το ποτάμι,
με το ποτάμι μάλωνε και το πετροβολούσε.
«Ποτάμι, για λιγόστεψε, ποτάμι, γύρνα πίσω,
για να περάσω αντίπερα, 'ς τα κλέφτικα λημέρια,
πό 'χουν οι κλέφταις σύνοδο κι' όλοι οι καπεταναίοι.»

— «Του Κίτσου», δημοτικό, από τις «Εκλογαί» του Ν. Γ. Πολίτη (1914)

Ο Κίτσος όμως έχει πιαστεί και τον πάνε να τον κρεμάσουν, με «χίλιους από μπροστά και δυο χιλιάδες πίσω». Η μάνα ακολουθεί και ρωτά πού είναι τα άρματά του, τα ασημένια στολίδια. Κι ο γιος απαντά πικρά: «μάννα δεν κλαις τα νιάτα μου, δεν κλαις τη λεβεντιά μου, / μον' κλαις τ' άρημα τ' άρματα;»

Στο τραγούδι βλέπεις ό,τι χαρακτηρίζει το δημοτικό: προσωποποίηση (η μάνα μαλώνει το ποτάμι), υπερβολή (χίλιοι μπροστά, δυο χιλιάδες πίσω), διάλογο χωρίς «είπε» και «απάντησε», και επανάληψη («μάννα λωλή, μάννα τρελλή, μάννα ξεμυαλισμένη»). Δεν υπάρχει ομοιοκαταληξία· τον ήχο τον κρατούν ο ρυθμός και οι επαναλήψεις. Και κάθε στίχος λέει ένα ολόκληρο νόημα, χωρίς να «χύνεται» στον επόμενο.

Νανούρισμα ή κλέφτικο;

Κάθε κάρτα είναι στίχος, φράση ή γνώρισμα από τα δύο τραγούδια του μαθήματος. Σε ποιο ανήκει; Αν ισχύει και για τα δύο, διάλεξε «Και τα δύο».

Πού ανήκει;

Ένα στοιχείο της φύσης γίνεται πρόσωπο

ΝανούρισμαΚλέφτικοΚαι τα δύο

0 / 7