Ποιητικές εικόνες
Θάλασσα, ηλιοβασίλεμα, χωριό: πώς ο ποιητής ζωγραφίζει με λέξεις.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι ποιητική εικόνα και να ξεχωρίζεις εικόνες της όρασης, της ακοής και της αφής.
- Να αναγνωρίζεις εκφραστικά μέσα που χτίζουν εικόνες: επίθετο, παρομοίωση, μεταφορά, προσωποποίηση, ονοματοποιία.
- Να παρακολουθείς πώς οργανώνονται οι εικόνες σε ένα ποίημα, από το τοπίο στους ανθρώπους και στο συναίσθημα του ποιητή.
- Να διαβάζεις «Το ηλιοβασίλεμα» του Κώστα Κρυστάλλη και να εξηγείς τι ζωγραφίζει και τι νιώθει ο ποιητής.
Ζωγραφική με λέξεις
Ένας ζωγράφος έχει χρώματα και πινέλα. Ένας ποιητής έχει μόνο λέξεις, κι όμως μπορεί να σε κάνει να δεις ένα ηλιοβασίλεμα, να ακούσεις κουδούνια κοπαδιών, να νιώσεις το δροσερό αεράκι στο πρόσωπό σου. Αυτό το κάνει με τις ποιητικές εικόνες.
Ποιητική εικόνα είναι ένα κομμάτι του ποιήματος που ξυπνά τις αισθήσεις του αναγνώστη:
- οπτική εικόνα: χρώματα, φως, σχήματα, κινήσεις («χίλιες βαφές»),
- ακουστική εικόνα: ήχοι, φωνές, σιωπή («αχολογούν κουδούνια»),
- εικόνα της αφής: ζέστη, κρύο, υγρασία, βάρος («την πύρα του καλοκαιριού»),
- σπανιότερα της όσφρησης και της γεύσης.
Τις εικόνες τις χτίζουν τα εκφραστικά μέσα:
| Εκφραστικό μέσο | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Επίθετο | δίνει χρώμα, σχήμα ή ποιότητα | «γλυκό αγεράκι», «πράσινες, κόκκινες, ξανθές» |
| Παρομοίωση | συγκρίνει με «σαν», «μοιάζει», «όπως» | «Σαν το ζαρκάδι ο νιος βοσκός» |
| Μεταφορά | λέει κάτι με τη λέξη άλλου πράγματος, χωρίς «σαν» | «την πύρα του καλοκαιριού» (η ζέστη γίνεται φωτιά) |
| Προσωποποίηση | δίνει ανθρώπινες ιδιότητες σε κάτι που δεν είναι άνθρωπος | ο πεύκος «πίνει και ρουφάει δροσιά» |
| Ονοματοποιία | λέξεις που μιμούνται έναν ήχο | «τσάπ, τσάπ!» |
«Το ηλιοβασίλεμα» του Κρυστάλλη
Ο Κώστας Κρυστάλλης (1868–1894) γεννήθηκε σε ένα χωριό της Ηπείρου και έζησε τα τελευταία του χρόνια στην Αθήνα, όπου δούλεψε σε τυπογραφείο. Πέθανε από φυματίωση, πολύ νέος. Τα ποιήματά του, γραμμένα συχνά σε δεκαπεντασύλλαβο, όπως τα δημοτικά τραγούδια, ζωγραφίζουν τη ζωή των βοσκών και των χωρικών που άφησε πίσω του. «Το ηλιοβασίλεμα» αρχίζει έτσι:
Πίσω από μακρινές κορφές ο ήλιος βασιλεύει
και τ' ουρανού τα σύνορα χίλιες βαφές αλλάζουν,
πράσινες, κόκκινες, ξανθές, ολόχρυσες, γαλάζιες
κι ανάμεσά τους σκάει λαμπρός λαμπρός ο Αποσπερίτης.— Κώστας Κρυστάλλης, «Το ηλιοβασίλεμα» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Ο ποιητής ξεκινά από ψηλά και μακριά: τον ουρανό, τις κορφές, το πρώτο άστρο της νύχτας (ο Αποσπερίτης είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, που φαίνεται πρώτος μετά τη δύση). Μετά κατεβαίνει στη φύση γύρω του, και ύστερα στους ανθρώπους που γυρίζουν από τα χωράφια: τους ζευγολάτες με τα βόδια, τις κοπέλες με τα φορτία ξύλα, τον βοσκό, τον γιδάρη. Ακολουθούν τα ζώα και τα πουλιά της νύχτας. Στο τέλος μιλά ο ίδιος.
Παράδειγμα 1
Ποιες εικόνες χτίζουν αυτούς τους στίχους, και με ποια μέσα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι στίχοι.
Την πύρα του καλοκαιριού την σβηει γλυκό αγεράκι,
που κατεβάζουν τα βουνά, που φέρνουν τ' ακρογιάλια.
Ανάρια τα κλωνάρια του κουνάει ο γερο-πεύκος
και πίνει και ρουφάει δροσιά κι αχολογάει και τρίζει.Αφή. «Την πύρα του καλοκαιριού» είναι μεταφορά: η ζέστη της μέρας γίνεται φωτιά, που την «σβήνει» το αεράκι. Νιώθουμε τη ζέστη να υποχωρεί και τη δροσιά να έρχεται. Το επίθετο «γλυκό» δίνει στο αεράκι και μια γεύση.
Όραση. Ο πεύκος κουνά «ανάρια», αργά, τα κλωνάρια του. Βλέπουμε μια ήρεμη κίνηση, όχι αέρα που λυγίζει δέντρα.
Προσωποποίηση. Τα βουνά και τα ακρογιάλια «κατεβάζουν» και «φέρνουν» το αεράκι, σαν να το στέλνουν δώρο. Ο πεύκος είναι «γερο-πεύκος»: έχει ηλικία, και «πίνει και ρουφάει δροσιά» σαν διψασμένος άνθρωπος μετά από μια καυτή μέρα.
Ακοή. «Αχολογάει και τρίζει»: ακούμε τα κλαδιά. Σε τέσσερις στίχους έχουμε αφή, όραση και ακοή μαζί.
Το συναίσθημα. Όλα τα ρήματα μιλούν για ανακούφιση: σβήνει, δροσιά, πίνει. Η φύση ξεκουράζεται μετά τη μέρα, όπως θα ξεκουραστούν σε λίγο οι άνθρωποι. Η εικόνα ετοιμάζει τον γυρισμό τους στο χωριό.
Από το τοπίο στο συναίσθημα
Οι εικόνες του Κρυστάλλη έχουν σειρά: ουρανός → φύση → άνθρωποι → ζώα → νύχτα. Έτσι ο αναγνώστης ζει το σούρουπο βήμα-βήμα, καθώς το φως φεύγει και οι ήχοι αλλάζουν. Στο τέλος όμως ο ποιητής αφήνει την περιγραφή και μιλά για τον εαυτό του:
Καλότυχοί μου χωριανοί, ζηλεύω τη ζωή σας,
την απλοϊκή σας τη ζωή, πόχει περίσσιες χάρες.
Μα πλιο πολύ το μαγικό ζηλεύω γυρισμό σας,
όντας η μέρα σώνεται και βασιλεύει ο ήλιος.
Τώρα καταλαβαίνουμε γιατί όλες οι προηγούμενες εικόνες ήταν τόσο φωτεινές και τρυφερές: τις βλέπει κάποιος που δεν είναι εκεί, κάποιος που ζηλεύει τον «γυρισμό» των χωρικών στο σπίτι τους. Οι εικόνες είναι γεμάτες από τη νοσταλγία του. Και το ποίημα κλείνει με τις λέξεις «βασιλεύει ο ήλιος», όπως άνοιξε: ένας κύκλος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ονόμασε τρεις αισθήσεις στις οποίες μπορεί να απευθύνεται μια ποιητική εικόνα.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι ποιητική εικόνα και να ξεχωρίζεις εικόνες της όρασης, της ακοής και της αφής.
- Να αναγνωρίζεις εκφραστικά μέσα που χτίζουν εικόνες: επίθετο, παρομοίωση, μεταφορά, προσωποποίηση, ονοματοποιία.
- Να παρακολουθείς πώς οργανώνονται οι εικόνες σε ένα ποίημα, από το τοπίο στους ανθρώπους και στο συναίσθημα του ποιητή.
- Να διαβάζεις «Το ηλιοβασίλεμα» του Κώστα Κρυστάλλη και να εξηγείς τι ζωγραφίζει και τι νιώθει ο ποιητής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.