Ποιητικές εικόνες

Ζωγραφική με λέξεις

Ένας ζωγράφος έχει χρώματα και πινέλα. Ένας ποιητής έχει μόνο λέξεις, κι όμως μπορεί να σε κάνει να δεις ένα ηλιοβασίλεμα, να ακούσεις κουδούνια κοπαδιών, να νιώσεις το δροσερό αεράκι στο πρόσωπό σου. Αυτό το κάνει με τις ποιητικές εικόνες.

Ποιητική εικόνα είναι ένα κομμάτι του ποιήματος που ξυπνά τις αισθήσεις του αναγνώστη:

• οπτική εικόνα: χρώματα, φως, σχήματα, κινήσεις («χίλιες βαφές»),
• ακουστική εικόνα: ήχοι, φωνές, σιωπή («αχολογούν κουδούνια»),
• εικόνα της αφής: ζέστη, κρύο, υγρασία, βάρος («την πύρα του καλοκαιριού»),
• σπανιότερα της όσφρησης και της γεύσης.

Τις εικόνες τις χτίζουν τα εκφραστικά μέσα:

«Το ηλιοβασίλεμα» του Κρυστάλλη

Ο Κώστας Κρυστάλλης (1868–1894) γεννήθηκε σε ένα χωριό της Ηπείρου και έζησε τα τελευταία του χρόνια στην Αθήνα, όπου δούλεψε σε τυπογραφείο. Πέθανε από φυματίωση, πολύ νέος. Τα ποιήματά του, γραμμένα συχνά σε δεκαπεντασύλλαβο, όπως τα δημοτικά τραγούδια, ζωγραφίζουν τη ζωή των βοσκών και των χωρικών που άφησε πίσω του. «Το ηλιοβασίλεμα» αρχίζει έτσι:

Πίσω από μακρινές κορφές ο ήλιος βασιλεύει
και τ' ουρανού τα σύνορα χίλιες βαφές αλλάζουν,
πράσινες, κόκκινες, ξανθές, ολόχρυσες, γαλάζιες
κι ανάμεσά τους σκάει λαμπρός λαμπρός ο Αποσπερίτης.

— Κώστας Κρυστάλλης, «Το ηλιοβασίλεμα» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Ο ποιητής ξεκινά από ψηλά και μακριά: τον ουρανό, τις κορφές, το πρώτο άστρο της νύχτας (ο Αποσπερίτης είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, που φαίνεται πρώτος μετά τη δύση). Μετά κατεβαίνει στη φύση γύρω του, και ύστερα στους ανθρώπους που γυρίζουν από τα χωράφια: τους ζευγολάτες με τα βόδια, τις κοπέλες με τα φορτία ξύλα, τον βοσκό, τον γιδάρη. Ακολουθούν τα ζώα και τα πουλιά της νύχτας. Στο τέλος μιλά ο ίδιος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποιο εκφραστικό μέσο;

Διάλεξε έναν στίχο από «Το ηλιοβασίλεμα» και μετά ένα εκφραστικό μέσο. Κάποιοι στίχοι έχουν περισσότερα από ένα.

Διάλεξε στίχο

«κι οι κάμποι γύρω οι απλωτοί πράσινο πέλαο μοιάζουν»«και πίνει και ρουφάει δροσιά» (ο γερο-πεύκος)«σκύβουν τα φρύδια οι βράχοι»«τ' ανάποδο κοπάδι του “τσάπ, τσάπ! έι, έι!” βαρώντας»«Σαν το ζαρκάδι ο νιος βοσκός ξετρέχει την κοπή του»

Ποιο μέσο;

ΠαρομοίωσηΜεταφοράΠροσωποποίησηΟνοματοποιία

Ποιο μέσο;

Από το τοπίο στο συναίσθημα

Οι εικόνες του Κρυστάλλη έχουν σειρά: ουρανός → φύση → άνθρωποι → ζώα → νύχτα. Έτσι ο αναγνώστης ζει το σούρουπο βήμα-βήμα, καθώς το φως φεύγει και οι ήχοι αλλάζουν. Στο τέλος όμως ο ποιητής αφήνει την περιγραφή και μιλά για τον εαυτό του:

Καλότυχοί μου χωριανοί, ζηλεύω τη ζωή σας,
την απλοϊκή σας τη ζωή, πόχει περίσσιες χάρες.
Μα πλιο πολύ το μαγικό ζηλεύω γυρισμό σας,
όντας η μέρα σώνεται και βασιλεύει ο ήλιος.

Τώρα καταλαβαίνουμε γιατί όλες οι προηγούμενες εικόνες ήταν τόσο φωτεινές και τρυφερές: τις βλέπει κάποιος που δεν είναι εκεί, κάποιος που ζηλεύει τον «γυρισμό» των χωρικών στο σπίτι τους. Οι εικόνες είναι γεμάτες από τη νοσταλγία του. Και το ποίημα κλείνει με τις λέξεις «βασιλεύει ο ήλιος», όπως άνοιξε: ένας κύκλος.