Ρυθμός και ομοιοκαταληξία
Τονισμένες συλλαβές, στροφές και ρίμα: η μουσική του στίχου.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να μετράς τις συλλαβές ενός στίχου όπως ακούγεται, με τη συνίζηση.
- Να ξεχωρίζεις τον ιαμβικό ρυθμό (τόνοι στις ζυγές συλλαβές) από τον τροχαϊκό (τόνοι στις μονές).
- Να αναγνωρίζεις τη στροφή και το σχήμα της ομοιοκαταληξίας: ζευγαρωτή, πλεχτή, σταυρωτή, ή μόνο στους ζυγούς στίχους.
- Να διαβάζεις «Τα πρωτοβρόχια» του Γεωργίου Δροσίνη και να εξηγείς πώς ο ρυθμός και η ρίμα στηρίζουν το νόημα.
Η μουσική του στίχου
Διάβασε δυνατά δύο φορές την ίδια πρόταση: μία σαν να μιλάς, μία σαν να την απαγγέλλεις. Στη δεύτερη, χωρίς να το σκεφτείς, κάποιες συλλαβές «χτυπούν» πιο δυνατά και άλλες περνούν σβηστές. Ο παραδοσιακός στίχος είναι οργανωμένος ακριβώς πάνω σε αυτό: σε έναν σταθερό αριθμό συλλαβών και σε μια κανονική εναλλαγή τονισμένων και άτονων. Αυτό είναι το μέτρο, και ο ήχος που αφήνει στο αυτί είναι ο ρυθμός.
Πώς μετράμε συλλαβές. Μετράμε όπως ακούγεται ο στίχος, όχι όπως γράφεται. Δύο φωνήεντα που λέγονται μαζί μετρούν για μία συλλαβή (συνίζηση: «χιό-νια», «Βο-ριάς»), και ό,τι χάνεται με απόστροφο δεν μετράει («θα 'ρθουν»).
Δύο βασικοί ρυθμοί:
| Ρυθμός | Πώς ακούγεται | Πού πέφτουν οι τόνοι | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Ιαμβικός | άτονη–τονισμένη (τα-ΤΑ) | στις ζυγές συλλαβές: 2η, 4η, 6η… | ο δεκαπεντασύλλαβος των δημοτικών |
| Τροχαϊκός | τονισμένη–άτονη (ΤΑ-τα) | στις μονές συλλαβές: 1η, 3η, 5η… | «Τα πρωτοβρόχια» του Δροσίνη |
Δεν τονίζεται κάθε ζυγή ή κάθε μονή θέση· ο ρυθμός είναι μια βάση που την ακούς στο σύνολο, και οι τόνοι σε «λάθος» θέση είναι λίγοι.
Στροφή και ομοιοκαταληξία
Οι στίχοι ενός ποιήματος συχνά ομαδοποιούνται σε στροφές: δίστιχα, τρίστιχα, τετράστιχα και ούτω καθεξής, με ένα κενό ανάμεσα.
Ομοιοκαταληξία (ή ρίμα) έχουμε όταν δύο στίχοι τελειώνουν με τον ίδιο ήχο, από το τονισμένο φωνήεν και μετά: θο-λώσει / μεγα-λώσει. Το ποιοι στίχοι ομοιοκαταληκτούν μέσα στη στροφή λέγεται σχήμα και το γράφουμε με γράμματα: ίδιο γράμμα, ίδιος ήχος.
| Σχήμα | Όνομα | Ποιοι στίχοι ομοιοκαταληκτούν |
|---|---|---|
| αα ββ | ζευγαρωτή | 1ος με 2ο, 3ος με 4ο |
| αβαβ | πλεχτή | 1ος με 3ο, 2ος με 4ο |
| αββα | σταυρωτή (ή κλειστή) | 1ος με 4ο, 2ος με 3ο |
| αβγβ | μόνο οι ζυγοί | 2ος με 4ο· ο 1ος και ο 3ος μένουν ελεύθεροι |
«Τα πρωτοβρόχια» του Δροσίνη
Ο Γεώργιος Δροσίνης (1859–1951) έγραψε ποιήματα για τη φύση και την ύπαιθρο, με καθαρούς ρυθμούς και ρίμες. «Τα πρωτοβρόχια» είναι από τη συλλογή «Θα βραδιάζει» (1930), που τη δημοσίευσε όταν είχε περάσει τα εβδομήντα. Ακούγεται σαν πρόγραμμα του φθινοπώρου: τι θα γίνει όταν έρθουν οι πρώτες βροχές.
Με τα πρωτοβρόχια θάρθουν τα μηνύματα
του χειμώνα: το ποτάμι θα θολώσει,
θα τριζοβολούν ξερά τα πλατανόφυλλα
θα κρυώσει η νύχτα και θα μεγαλώσει.Θα δροσοσταλάζουν κόκκινα τα κούμαρα,
κυκλαμιές θ' ανθούν στο χώμα ταίρια ταίρια,
θα καπνίζουν σφαλιστά τα χωριατόσπιτα
και θ' αρχίσουν τα σπιτιάτικα νυχτέρια.— Γεώργιος Δροσίνης, «Τα πρωτοβρόχια» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)
Παράδειγμα 1
Βρες το μέτρο, τη στροφή και το σχήμα της ομοιοκαταληξίας στην πρώτη στροφή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να μετράς τις συλλαβές ενός στίχου όπως ακούγεται, με τη συνίζηση.
- Να ξεχωρίζεις τον ιαμβικό ρυθμό (τόνοι στις ζυγές συλλαβές) από τον τροχαϊκό (τόνοι στις μονές).
- Να αναγνωρίζεις τη στροφή και το σχήμα της ομοιοκαταληξίας: ζευγαρωτή, πλεχτή, σταυρωτή, ή μόνο στους ζυγούς στίχους.
- Να διαβάζεις «Τα πρωτοβρόχια» του Γεωργίου Δροσίνη και να εξηγείς πώς ο ρυθμός και η ρίμα στηρίζουν το νόημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.