Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ρυθμός και ομοιοκαταληξία

Τονισμένες συλλαβές, στροφές και ρίμα: η μουσική του στίχου.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να μετράς τις συλλαβές ενός στίχου όπως ακούγεται, με τη συνίζηση.
  2. Να ξεχωρίζεις τον ιαμβικό ρυθμό (τόνοι στις ζυγές συλλαβές) από τον τροχαϊκό (τόνοι στις μονές).
  3. Να αναγνωρίζεις τη στροφή και το σχήμα της ομοιοκαταληξίας: ζευγαρωτή, πλεχτή, σταυρωτή, ή μόνο στους ζυγούς στίχους.
  4. Να διαβάζεις «Τα πρωτοβρόχια» του Γεωργίου Δροσίνη και να εξηγείς πώς ο ρυθμός και η ρίμα στηρίζουν το νόημα.

Η μουσική του στίχου

Διάβασε δυνατά δύο φορές την ίδια πρόταση: μία σαν να μιλάς, μία σαν να την απαγγέλλεις. Στη δεύτερη, χωρίς να το σκεφτείς, κάποιες συλλαβές «χτυπούν» πιο δυνατά και άλλες περνούν σβηστές. Ο παραδοσιακός στίχος είναι οργανωμένος ακριβώς πάνω σε αυτό: σε έναν σταθερό αριθμό συλλαβών και σε μια κανονική εναλλαγή τονισμένων και άτονων. Αυτό είναι το μέτρο, και ο ήχος που αφήνει στο αυτί είναι ο ρυθμός.

Πώς μετράμε συλλαβές. Μετράμε όπως ακούγεται ο στίχος, όχι όπως γράφεται. Δύο φωνήεντα που λέγονται μαζί μετρούν για μία συλλαβή (συνίζηση: «χιό-νια», «Βο-ριάς»), και ό,τι χάνεται με απόστροφο δεν μετράει («θα 'ρθουν»).

Δύο βασικοί ρυθμοί:

ΡυθμόςΠώς ακούγεταιΠού πέφτουν οι τόνοιΠαράδειγμα
Ιαμβικόςάτονη–τονισμένη (τα-ΤΑ)στις ζυγές συλλαβές: 2η, 4η, 6η…ο δεκαπεντασύλλαβος των δημοτικών
Τροχαϊκόςτονισμένη–άτονη (ΤΑ-τα)στις μονές συλλαβές: 1η, 3η, 5η…«Τα πρωτοβρόχια» του Δροσίνη

Δεν τονίζεται κάθε ζυγή ή κάθε μονή θέση· ο ρυθμός είναι μια βάση που την ακούς στο σύνολο, και οι τόνοι σε «λάθος» θέση είναι λίγοι.

Ιαμβικός: ένας στίχος του Κρυστάλλη

Από «Το ηλιοβασίλεμα» του Κώστα Κρυστάλλη. Πάτα κάθε συλλαβή: μία φορά «τονισμένη», δύο «άτονη». Μετά Έλεγξε. Πού πέφτουν οι τόνοι, σε ζυγές ή σε μονές θέσεις;

Τονισμένη ή άτονη;

/ τονισμένη · ∪ άτονη

Στροφή και ομοιοκαταληξία

Οι στίχοι ενός ποιήματος συχνά ομαδοποιούνται σε στροφές: δίστιχα, τρίστιχα, τετράστιχα και ούτω καθεξής, με ένα κενό ανάμεσα.

Ομοιοκαταληξία (ή ρίμα) έχουμε όταν δύο στίχοι τελειώνουν με τον ίδιο ήχο, από το τονισμένο φωνήεν και μετά: θο-λώσει / μεγα-λώσει. Το ποιοι στίχοι ομοιοκαταληκτούν μέσα στη στροφή λέγεται σχήμα και το γράφουμε με γράμματα: ίδιο γράμμα, ίδιος ήχος.

ΣχήμαΌνομαΠοιοι στίχοι ομοιοκαταληκτούν
αα ββζευγαρωτή1ος με 2ο, 3ος με 4ο
αβαβπλεχτή1ος με 3ο, 2ος με 4ο
αββασταυρωτή (ή κλειστή)1ος με 4ο, 2ος με 3ο
αβγβμόνο οι ζυγοί2ος με 4ο· ο 1ος και ο 3ος μένουν ελεύθεροι

«Τα πρωτοβρόχια» του Δροσίνη

Ο Γεώργιος Δροσίνης (1859–1951) έγραψε ποιήματα για τη φύση και την ύπαιθρο, με καθαρούς ρυθμούς και ρίμες. «Τα πρωτοβρόχια» είναι από τη συλλογή «Θα βραδιάζει» (1930), που τη δημοσίευσε όταν είχε περάσει τα εβδομήντα. Ακούγεται σαν πρόγραμμα του φθινοπώρου: τι θα γίνει όταν έρθουν οι πρώτες βροχές.

Με τα πρωτοβρόχια θάρθουν τα μηνύματα
του χειμώνα: το ποτάμι θα θολώσει,
θα τριζοβολούν ξερά τα πλατανόφυλλα
θα κρυώσει η νύχτα και θα μεγαλώσει.

Θα δροσοσταλάζουν κόκκινα τα κούμαρα,
κυκλαμιές θ' ανθούν στο χώμα ταίρια ταίρια,
θα καπνίζουν σφαλιστά τα χωριατόσπιτα
και θ' αρχίσουν τα σπιτιάτικα νυχτέρια.

— Γεώργιος Δροσίνης, «Τα πρωτοβρόχια» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Παράδειγμα 1

Βρες το μέτρο, τη στροφή και το σχήμα της ομοιοκαταληξίας στην πρώτη στροφή.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Τροχαϊκός: ένας στίχος του Δροσίνη

Ο δεύτερος στίχος από «Τα πρωτοβρόχια». Δώδεκα συλλαβές, χωρίς τομή. Σημείωσε τους τόνους και σύγκρινε με τον στίχο του Κρυστάλλη πιο πάνω.

Τονισμένη ή άτονη;

/ τονισμένη · ∪ άτονη

Ομοιοκαταληκτούν ή όχι;

Κάθε κάρτα έχει δύο τελικές λέξεις στίχων, από «Τα πρωτοβρόχια» και από τη «Μαγειρική» του Σουρή. Έχουν τον ίδιο ήχο από τον τονισμένο φωνήεντα και μετά;

Ίδιος ήχος;

ταίρια / νυχτέρια

0 από 7

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 7
Σε έναν στίχο οι τόνοι πέφτουν στη 2η, 4η, 6η και 8η συλλαβή. Τι ρυθμό έχει;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγεται η ομοιοκαταληξία με σχήμα αββα, όπου ο 1ος στίχος ταιριάζει με τον 4ο και ο 2ος με τον 3ο;

Τα κατάφερες;

  • Να μετράς τις συλλαβές ενός στίχου όπως ακούγεται, με τη συνίζηση.
  • Να ξεχωρίζεις τον ιαμβικό ρυθμό (τόνοι στις ζυγές συλλαβές) από τον τροχαϊκό (τόνοι στις μονές).
  • Να αναγνωρίζεις τη στροφή και το σχήμα της ομοιοκαταληξίας: ζευγαρωτή, πλεχτή, σταυρωτή, ή μόνο στους ζυγούς στίχους.
  • Να διαβάζεις «Τα πρωτοβρόχια» του Γεωργίου Δροσίνη και να εξηγείς πώς ο ρυθμός και η ρίμα στηρίζουν το νόημα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;