Το σονέτο

Ένα ποίημα σε καλούπι

Τα περισσότερα ποιήματα διαλέγουν μόνα τους το μήκος και το σχήμα τους. Το σονέτο όχι: έχει ακριβώς δεκατέσσερις στίχους, σταθερό μέτρο και ένα αυστηρό σχήμα ομοιοκαταληξίας. Είναι σαν ένα καλούπι που ο ποιητής πρέπει να γεμίσει χωρίς να χυθεί τίποτα έξω. Η δυσκολία είναι και η γοητεία του: σε δεκατέσσερις στίχους πρέπει να χωρέσει μια ολόκληρη σκέψη, με αρχή, εξέλιξη και κατάληξη.

Το σονέτο γεννήθηκε στην Ιταλία τον 13ο αιώνα και έγινε διάσημο με τον ποιητή Πετράρχη (14ος αιώνας). Από εκεί πέρασε σε όλη την Ευρώπη. Στην Αγγλία ο Σαίξπηρ έγραψε 154 σονέτα σε μια παραλλαγή του. Στα ελληνικά αγαπήθηκε ιδιαίτερα από τους ποιητές των Επτανήσων, που ζούσαν δίπλα στην ιταλική παράδοση.

Το σημείο όπου η σκέψη του σονέτου γυρίζει, όπου έρχεται η απάντηση, η αντίθεση ή η έκπληξη, λέγεται στροφή του νοήματος.

«Λήθη» του Μαβίλη

Ο Λορέντζος Μαβίλης (1860–1912), από την Κέρκυρα, θεωρείται ο μεγαλύτερος τεχνίτης του ελληνικού σονέτου. Σκοτώθηκε το 1912 στη μάχη του Δρίσκου, στους Βαλκανικούς πολέμους. Το πιο γνωστό του σονέτο είναι η «Λήθη». Το χωρίζουμε εδώ σε στροφές για να φαίνεται το σχήμα:

Καλότυχοι οι νεκροί που λησμονάνε
την πίκρα της ζωής. Όντας βυθίση
ο ήλιος και το σούρουπο ακλουθήση,
μην τους κλαις, ο καημός σου όσος και νάναι.

Τέτοιαν ώρα οι ψυχές διψούν και πάνε
στης λησμονιάς την κρουσταλλένια βρύση
μα βούρκος το νεράκι θα μαυρίση,
αν στάξη γι' αυτές δάκρυ όθε αγαπάνε.

Κι' αν πιουν θολό νερό ξαναθυμούνται,
διαβαίνοντας λειβάδια από ασφοδίλι,
πόνους παληούς που μέσα τους κοιμούνται.

Αν δε μπορής παρά να κλαις το δείλι,
τους ζωντανούς τα μάτια σου ας θρηνήσουν:
θέλουν—μα δε βολεί να λησμονήσουν.

— Λορέντζος Μαβίλης, «Λήθη» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Λίγες λέξεις: όντας = όταν, ακλουθήση = ακολουθήσει, δάκρυ όθε αγαπάνε = δάκρυ από όσους αγαπούν, ασφοδίλι = ασφόδελος, το λουλούδι που κατά τους αρχαίους φύτρωνε στα λιβάδια του Άδη, δε βολεί = δεν γίνεται, δεν μπορούν.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ο ενδεκασύλλαβος της «Λήθης»

Ο πρώτος στίχος, σε συλλαβές όπως διαβάζεται. Το «χοι οι» είναι μία συλλαβή (συνίζηση). Σημείωσε τους τόνους: σε ποιες θέσεις πέφτουν;

Τονισμένη ή άτονη;

?Κα?λό?τυ?χοι οι?νε?κροί?που?λη?σμο?νά?νε

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

«Αγάπης λόγια» του Εφταλιώτη

Ο Αργύρης Εφταλιώτης, που τον γνωρίσαμε ως πεζογράφο στον «Μπαρμπα-Γιάννη», έγραψε και μια σειρά σονέτων με τίτλο «Αγάπης λόγια». Εκείνο που υπάρχει στη Βικιθήκη αρχίζει έτσι:

Σα μου μηνάς πως σε λυπούν τα βάσανά μου
πως έρχετ' ως τα σπλάχνα σου ετούτ' η φλόγα,
τα μάτια μου δακρύζουνε και η καρδιά μου
πονεί σαν πρωτοβύζαχτης μανούλας ρώγα.

— Αργύρης Εφταλιώτης, «Αγάπης λόγια» (κείμενο από τη Βικιθήκη)

Εδώ το σχήμα είναι άλλο: βάσανά μου (α), φλόγα (β), καρδιά μου (α), ρώγα (β) → αβαβ, πλεχτή. Ακολουθούν άλλα δύο τετράστιχα με νέες ρίμες (γδγδ, εζεζ), και το ποίημα κλείνει με ένα ζευγαρωτό δίστιχο:

Αχ μη μου λες πως σε γελώ –γελώ τον πόνο
για να μην έρθει και διπλό μας φέρει φόνο.

Τρία τετράστιχα και ένα δίστιχο: το σχήμα του αγγλικού σονέτου. Και η στροφή του νοήματος είναι εκεί που την περιμένουμε, στο δίστιχο: ο ποιητής ζητά από την αγαπημένη του να μην πιστεύει ότι προσποιείται τη χαρά· γελά για να μη νικήσει ο πόνος και τους δύο.

Ιταλικό ή αγγλικό σονέτο;

Κάθε κάρτα περιγράφει κάτι. Ταιριάζει στο ιταλικό (πετραρχικό) σονέτο, στο αγγλικό (σαιξπηρικό), ή και στα δύο;

Πού ταιριάζει;

Δεκατέσσερις στίχοι

ΙταλικόΑγγλικόΚαι τα δύο

0 / 7