Το ρήμα: συζυγίες, φωνές και ποιόν ενέργειας
Στιγμιαίο, εξακολουθητικό, συντελεσμένο: τι λέει ο χρόνος πέρα από το «πότε».
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να κατατάσσεις ένα ρήμα σε συζυγία και φωνή από την κατάληξη του α΄ ενικού.
- Να ξεχωρίζεις τη χρονική βαθμίδα (πότε) από το ποιόν ενέργειας (πώς βλέπουμε την πράξη).
- Να αναγνωρίζεις εξακολουθητικό, στιγμιαίο και συντελεσμένο ποιόν και στην υποτακτική και στην προστακτική.
- Να διαλέγεις παρατατικό ή αόριστο σε μια αφήγηση, ανάλογα με το αν η πράξη είναι φόντο ή γεγονός.
Πρώτα, η ταυτότητα του ρήματος
Από το Δημοτικό ξέρεις να βρίσκεις τη συζυγία και τη φωνή ενός ρήματος. Μια γρήγορη ανάκληση, γιατί θα τα χρειαστείς σε όλο το μάθημα:
| Ενεργητική φωνή (-ω) | Παθητική φωνή (-μαι) | |
|---|---|---|
| Α΄ συζυγία: ο τόνος πριν από την κατάληξη | γράφω, δένω, ακούω | γράφομαι, δένομαι, έρχομαι |
| Β΄ συζυγία: ο τόνος στην κατάληξη | αγαπώ (-άς), μπορώ (-είς) | αγαπιέμαι, κοιμάμαι, θεωρούμαι |
Η φωνή είναι μορφή: δείχνει την κατάληξη, όχι πάντα τη σημασία. Το «έρχομαι» είναι παθητικής φωνής, αλλά κανείς δεν «παθαίνει» τίποτα όταν έρχεται. Το τι σημαίνει το ρήμα (αν κάποιος κάνει ή παθαίνει) λέγεται διάθεση, και θα το δεις στη Β΄ Γυμνασίου.
Σε αυτό το μάθημα πάμε σε κάτι που το ρήμα λέει χωρίς να το καταλαβαίνεις.
Δύο ερωτήσεις για κάθε χρόνο
Σύγκρινε:
- Χθες έγραφα την εργασία μου όταν κόπηκε το ρεύμα.
- Χθες έγραψα την εργασία μου.
- Χθες το βράδυ είχα γράψει την εργασία μου πριν έρθεις.
Και οι τρεις μιλάνε για το παρελθόν. Αυτό είναι η χρονική βαθμίδα: παρελθόν, παρόν ή μέλλον. Κάτι όμως αλλάζει, και δεν είναι το «πότε».
- Το «έγραφα» δείχνει την πράξη ενώ κρατάει, από μέσα, χωρίς να μας λέει αν τελείωσε.
- Το «έγραψα» δείχνει την πράξη ολόκληρη, σαν μία κουκκίδα, από την αρχή ως το τέλος της.
- Το «είχα γράψει» δείχνει την πράξη ήδη τελειωμένη σε κάποιο σημείο, με το αποτέλεσμά της να μένει.
Αυτός ο τρόπος που το ρήμα παρουσιάζει την πράξη λέγεται ποιόν ενέργειας.
Οι οκτώ χρόνοι της οριστικής είναι οι συνδυασμοί των δύο:
| Παρελθόν | Παρόν | Μέλλον | |
|---|---|---|---|
| Εξακολουθητικό | έγραφα (παρατατικός) | γράφω (ενεστώτας) | θα γράφω (εξακολ. μέλλοντας) |
| Στιγμιαίο | έγραψα (αόριστος) | — | θα γράψω (στιγμιαίος μέλλοντας) |
| Συντελεσμένο | είχα γράψει (υπερσυντέλικος) | έχω γράψει (παρακείμενος) | θα έχω γράψει (συντελ. μέλλοντας) |
Το κενό στο στιγμιαίο παρόν δεν είναι τυχαίο. Ό,τι συμβαίνει τώρα, το βλέπουμε αναγκαστικά ενώ γίνεται, άρα εξακολουθητικά.
Δύο θέματα και ένα «έχω»
Το ποιόν δεν το μαντεύεις· το βλέπεις στη μορφή. Τα περισσότερα ρήματα έχουν δύο θέματα:
| Ρήμα | Εξακολουθητικό θέμα | Στιγμιαίο θέμα |
|---|---|---|
| γράφω | γραφ- (έγραφα, να γράφω) | γραψ- (έγραψα, να γράψω) |
| διαβάζω | διαβαζ- (διάβαζα) | διαβασ- (διάβασα) |
| αγαπώ | αγαπ- (αγαπούσα) | αγαπησ- (αγάπησα) |
| γράφομαι | γραφ- (γραφόμουν) | γραφτ- (γράφτηκα) |
| φεύγω | φευγ- (έφευγα) | φυγ- (έφυγα) |
Το συντελεσμένο έχει τρίτο σημάδι: το έχω (ή είχα, θα έχω) μαζί με τον τύπο σε -ει (γράψει, διαβάσει, φύγει).
Το ποιόν ζει και έξω από την οριστική
Εδώ είναι το πιο χρήσιμο εύρημα του μαθήματος. Στην υποτακτική και στην προστακτική ο «χρόνος» δεν δείχνει πια πότε. Δείχνει μόνο ποιόν ενέργειας.
- Θέλω να διαβάζεις κάθε μέρα. (εξακολουθητικό: ξανά και ξανά)
- Θέλω να διαβάσεις αυτό το κεφάλαιο. (στιγμιαίο: μία φορά, ολόκληρο)
- Θέλω να έχεις διαβάσει ως την Παρασκευή. (συντελεσμένο: να είναι έτοιμο)
Και οι τρεις μιλάνε για το μέλλον. Η διαφορά είναι μόνο στο πώς βλέπεις την πράξη. Το ίδιο στην προστακτική: «Τρέχα!» στον αθλητή που πρέπει να μη σταματήσει, «Τρέξε!» σε κάποιον που πρέπει να φτάσει κάπου μία φορά.
Το ποιόν στην αφήγηση
Όταν αφηγείσαι στο παρελθόν, ο παρατατικός και ο αόριστος μοιράζονται τη δουλειά:
- Ο παρατατικός στήνει το φόντο: τι γινόταν, πώς ήταν τα πράγματα, τι συνήθιζαν να κάνουν οι ήρωες.
- Ο αόριστος φέρνει τα γεγονότα: τι έγινε, το ένα μετά το άλλο, και σπρώχνει την ιστορία μπροστά.
Έβρεχε από το πρωί. Ο φύλακας καθόταν στο παράθυρο και κοίταζε τον άδειο δρόμο. Ξαφνικά χτύπησε το τηλέφωνο. Σηκώθηκε, άκουσε μια φωνή και έτρεξε έξω.
Σβήσε τους αορίστους και η ιστορία παγώνει: έχεις μόνο σκηνικό. Βάλε παντού αόριστο και χάνεται η ατμόσφαιρα: έχεις μόνο λίστα γεγονότων. Ο υπερσυντέλικος μπαίνει όταν θέλεις να γυρίσεις πιο πίσω από την ιστορία: «Το τηλέφωνο είχε χτυπήσει ξανά, την προηγούμενη νύχτα».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες συζυγία, φωνή, χρονική βαθμίδα και ποιόν ενέργειας στο «θα έχουν τελειώσει».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Εξήγησε τη διαφορά: «Μη μιλάς στην τάξη» και «Μη μιλήσεις σε κανέναν γι' αυτό».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Βάλε τα ρήματα στον σωστό χρόνο του παρελθόντος: «Ο ήλιος (δύω) και τα κύματα (χτυπώ) τα βράχια. Τότε (ακούω) ένα σφύριγμα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να κατατάσσεις ένα ρήμα σε συζυγία και φωνή από την κατάληξη του α΄ ενικού.
- Να ξεχωρίζεις τη χρονική βαθμίδα (πότε) από το ποιόν ενέργειας (πώς βλέπουμε την πράξη).
- Να αναγνωρίζεις εξακολουθητικό, στιγμιαίο και συντελεσμένο ποιόν και στην υποτακτική και στην προστακτική.
- Να διαλέγεις παρατατικό ή αόριστο σε μια αφήγηση, ανάλογα με το αν η πράξη είναι φόντο ή γεγονός.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.