Τα είδη των προτάσεων
Απλή ή επαυξημένη, κρίσεως ή επιθυμίας, ερώτηση ή επιφώνημα — και η στίξη τους.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις απλή, επαυξημένη, σύνθετη και ελλειπτική πρόταση από τα συστατικά της.
- Να ξεχωρίζεις προτάσεις κρίσεως, επιθυμίας, ερωτηματικές και επιφωνηματικές από το τι κάνουν.
- Να ξεχωρίζεις ερώτηση ολικής από ερώτηση μερικής αγνοίας.
- Να βάζεις στο τέλος κάθε πρότασης το σημείο στίξης που ταιριάζει στο είδος της.
Δύο τρόποι να ταξινομήσεις μια πρόταση
Στο Δημοτικό έμαθες ότι πρόταση είναι ό,τι οργανώνεται γύρω από ένα ρήμα, και ότι μια περίοδος μπορεί να έχει μία ή περισσότερες προτάσεις. Τώρα κοιτάμε μέσα στη μία πρόταση και ρωτάμε δύο πράγματα:
- Από τι είναι φτιαγμένη; Έχει μόνο τα απαραίτητα ή και κάτι παραπάνω;
- Τι κάνει; Πληροφορεί, ζητάει, ρωτάει ή φωνάζει;
Από τι είναι φτιαγμένη
Θυμήσου τους κύριους όρους: υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο, κατηγορούμενο. Χωρίς αυτούς η πρόταση δεν στέκει. Οι προσδιορισμοί (επιθετικοί, γενικές, επιρρηματικοί) προσθέτουν πληροφορίες, αλλά αν τους σβήσεις η πρόταση στέκει ακόμα.
| Είδος | Τι έχει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Απλή | μόνο κύριους όρους | Ο Πέτρος διαβάζει ένα βιβλίο. |
| Επαυξημένη | κύριους όρους και προσδιορισμούς | Ο μικρός Πέτρος διαβάζει κάθε βράδυ ένα βιβλίο με ιστορίες. |
| Σύνθετη | δύο ή περισσότερους ίδιους κύριους όρους, ενωμένους | Ο Πέτρος και η Άννα διαβάζουν. |
| Ελλειπτική | λείπει ένας κύριος όρος, που εννοείται | — Ποιος έφερε το γλυκό; — Η γιαγιά. |
Η σύνθετη πρόταση έχει δύο υποκείμενα, δύο αντικείμενα ή δύο κατηγορούμενα, αλλά ένα ρήμα. Το δημοτικό τραγούδι αρχίζει με μια τέτοια:
Ο Όλυμπος κι ο Κίσσαβος, τα δυο βουνά μαλώνουν.
— Δημοτικό τραγούδι
Δύο υποκείμενα, ο Όλυμπος και ο Κίσσαβος, ενωμένα με το «κι», και ένα ρήμα, το «μαλώνουν».
Στην ελλειπτική, το κομμάτι που λείπει το συμπληρώνεις από τα συμφραζόμενα: «Η γιαγιά» σημαίνει «Η γιαγιά έφερε το γλυκό». Πολύ συχνή ελλειπτική είναι και η πρόταση χωρίς υποκείμενο, όπως «Διάβασα το βιβλίο», όπου το «εγώ» φαίνεται από την κατάληξη του ρήματος.
Τι κάνει η πρόταση
Η ίδια λέξη μπορεί να γίνει τρία διαφορετικά πράγματα:
- Ήρθε. — πληροφορώ
- Ήρθε; — ρωτάω
- Ήρθε! — φωνάζω την έκπληξή μου
Από αυτό που κάνουν, οι προτάσεις χωρίζονται σε τέσσερα είδη:
| Είδος | Τι κάνει | Παράδειγμα | Τελειώνει με |
|---|---|---|---|
| Κρίσεως | λέει ότι κάτι είναι ή δεν είναι έτσι | Το μουσείο κλείνει στις τρεις. | τελεία (.) |
| Επιθυμίας | εκφράζει θέληση: εντολή, παράκληση, ευχή, προτροπή | Κλείσε το παράθυρο. Μακάρι να βρέξει. Ας ξεκινήσουμε. | τελεία ή θαυμαστικό |
| Ερωτηματική | ζητάει πληροφορία | Πότε κλείνει το μουσείο; | ερωτηματικό (;) |
| Επιφωνηματική | φωνάζει ένα συναίσθημα: θαυμασμό, χαρά, λύπη, έκπληξη | Τι όμορφη θέα! | θαυμαστικό (!) |
Τις κρίσεως και τις επιθυμίας τις ξεχωρίζεις και από την έγκλιση και την άρνηση, που τις ξέρεις από το Δημοτικό:
- Οι κρίσεως έχουν συνήθως οριστική, και άρνηση δεν: «Το μουσείο δεν κλείνει.»
- Οι επιθυμίας έχουν προστακτική ή υποτακτική (με να, ας, μακάρι), και άρνηση μη(ν): «Μην κλείσεις το παράθυρο.»
Και τα δύο είδη μπορεί να είναι καταφατικά (χωρίς άρνηση) ή αποφατικά (με άρνηση).
Δύο είδη ερωτήσεων
| Ερώτηση | Τι δεν ξέρεις | Παράδειγμα | Απάντηση |
|---|---|---|---|
| Ολικής αγνοίας | αν ισχύει όλο αυτό ή όχι | Έφτασε το λεωφορείο; | ναι ή όχι |
| Μερικής αγνοίας | ένα κομμάτι μόνο | Πότε έφτασε το λεωφορείο; | μια πληροφορία |
Η ερώτηση μερικής αγνοίας αρχίζει με ερωτηματική λέξη: ποιος, τι, πού, πότε, πώς, γιατί, πόσος. Η ερώτηση ολικής αγνοίας δεν έχει τέτοια λέξη· στον προφορικό λόγο την ξεχωρίζεις από τον τόνο της φωνής, που ανεβαίνει στο τέλος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Χαρακτήρισε την πρόταση με τα δύο κριτήρια: «Ποιος έσπασε το βάζο της κουζίνας;»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Κάνε την πρόταση κρίσεως «Ο Άρης κλείνει την πόρτα.» ερωτηματική ολικής αγνοίας, επιθυμίας και αποφατική επιθυμίας.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις απλή, επαυξημένη, σύνθετη και ελλειπτική πρόταση από τα συστατικά της.
- Να ξεχωρίζεις προτάσεις κρίσεως, επιθυμίας, ερωτηματικές και επιφωνηματικές από το τι κάνουν.
- Να ξεχωρίζεις ερώτηση ολικής από ερώτηση μερικής αγνοίας.
- Να βάζεις στο τέλος κάθε πρότασης το σημείο στίξης που ταιριάζει στο είδος της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.