Η ονοματική φράση και ο επιθετικός προσδιορισμός
Ένα ουσιαστικό και ό,τι το συνοδεύει για να το προσδιορίσει.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις μια ονοματική φράση μέσα στην πρόταση και την κεφαλή της, το ουσιαστικό γύρω από το οποίο χτίζεται.
- Να ξεχωρίζεις τους προσδιορισμούς της: επιθετικό, γενική, παράθεση και εμπρόθετο προσδιορισμό.
- Να εξηγείς τι αλλάζει όταν ο επιθετικός μπαίνει μετά το ουσιαστικό με δεύτερο άρθρο.
- Να μετατρέπεις μια πρόταση σε ονοματική φράση (ονοματοποίηση), όπως «οι τιμές ανέβηκαν» → «η άνοδος των τιμών».
Ένα ουσιαστικό και η συνοδεία του
Στην Ε΄ Δημοτικού γνώρισες τους προσδιορισμούς του ουσιαστικού: τον επιθετικό (ο ψηλός άντρας), τη γενική (το σπίτι του παππού) και την παράθεση (ο Νίκος, ο γείτονάς μας). Τώρα τους βλέπεις όλους μαζί, ως μία ομάδα.
Διάβασε:
Το μικρό σπίτι του παππού με τα μπλε παράθυρα πουλήθηκε.
Πόσες λέξεις είναι το υποκείμενο; Μία ή εννιά; Ρώτησε «τι πουλήθηκε;» και η απάντηση δεν είναι σκέτο «το σπίτι». Είναι ολόκληρο το κομμάτι με τα έντονα. Αν βάλεις στη θέση του μια αντωνυμία, φεύγει όλο μαζί: «Αυτό πουλήθηκε».
Μια τέτοια ομάδα λέξεων, που χτίζεται γύρω από ένα ουσιαστικό και λειτουργεί στην πρόταση σαν ένα κομμάτι, λέγεται ονοματική φράση.
Κεφαλή μπορεί να είναι και λέξη που κάνει δουλειά ουσιαστικού: ένα επίθετο με άρθρο (οι νέοι της πόλης) ή μια αντωνυμία (εμείς οι δύο).
Οι τέσσερις προσδιορισμοί της
| Προσδιορισμός | Τι είναι | Πτώση | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Επιθετικός | επίθετο, μετοχή ή αριθμητικό | ίδια με την κεφαλή | το μικρό σπίτι |
| Γενική | ουσιαστικό ή αντωνυμία σε γενική | γενική, πάντα | το σπίτι του παππού |
| Παράθεση | ουσιαστικό που λέει ποιος ή τι είναι η κεφαλή | ίδια με την κεφαλή, με κόμματα | ο κύριος Λάμπρος, ο φούρναρης, |
| Εμπρόθετος | πρόθεση και ουσιαστικό | αιτιατική μετά την πρόθεση | το σπίτι με τα μπλε παράθυρα |
Ο εμπρόθετος είναι ο νέος γνώριμος. Τον ξέρεις ως επιρρηματικό, όταν συνοδεύει ρήμα: «Μένω στο χωριό». Μπορεί όμως να συνοδεύει και ουσιαστικό, και τότε λέει ποιο ή τι είδους: «ένα δωμάτιο με θέα», «το τρένο για τη Λάρισα», «η κούπα από πηλό».
Πώς ξέρεις αν ο εμπρόθετος πάει με το ουσιαστικό ή με το ρήμα; Κάνε τον έλεγχο της αντωνυμίας. «Νοικιάσαμε ένα δωμάτιο με θέα» → «Το νοικιάσαμε»: η θέα έφυγε μαζί με το δωμάτιο, άρα ανήκει στην ονοματική φράση. «Νοικιάσαμε ένα δωμάτιο με τους φίλους μας» → «Το νοικιάσαμε με τους φίλους μας»: οι φίλοι μένουν, άρα πάνε με το ρήμα.
Πριν ή μετά το ουσιαστικό;
Συνήθως ο επιθετικός μπαίνει πριν από την κεφαλή: «το μικρό σπίτι». Αυτή είναι η ουδέτερη σειρά.
Μπορεί όμως να μπει και μετά. Τότε, αν η φράση έχει οριστικό άρθρο, το άρθρο επαναλαμβάνεται: «το σπίτι το μικρό». Η σειρά αυτή τονίζει το επίθετο: δεν μιλάμε για οποιοδήποτε σπίτι, αλλά για το μικρό, σε αντίθεση με κάποιο άλλο. Ή, στον ποιητικό λόγο, απλώς του δίνει βάρος.
Ο Διονύσιος Σολωμός την ξέρει καλά:
Σε γνωρίζω από την κόψη του σπαθιού την τρομερή
— Διονύσιος Σολωμός, «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» (1823)
Η ονοματική φράση είναι «την κόψη του σπαθιού την τρομερή». Κεφαλή: η «κόψη». Προσδιορισμοί: η γενική «του σπαθιού» και ο επιθετικός «τρομερή», που μπαίνει στο τέλος με δικό του άρθρο, για να πέσει πάνω του όλο το βάρος του στίχου.
Το δημοτικό τραγούδι πάει ακόμα πιο μακριά και βάζει άρθρο και στο επίθετο και στο ουσιαστικό, ενώ το επίθετο μένει μπροστά:
Τι έχουν τα μαύρα τα βουνά και στέκουν βουρκωμένα;
— Δημοτικό τραγούδι
«Τα μαύρα τα βουνά»: το δεύτερο άρθρο κάνει το «μαύρα» να ακουστεί ξεχωριστά, σχεδόν σαν να το δείχνει.
Από την πρόταση στη φράση: η ονοματοποίηση
Διάβασε δύο τίτλους ειδήσεων για το ίδιο γεγονός:
- Οι τιμές του ψωμιού ανέβηκαν. (πρόταση, με ρήμα)
- Άνοδος των τιμών του ψωμιού (ονοματική φράση, χωρίς ρήμα)
Η δεύτερη μορφή κάνει το γεγονός ένα όνομα. Το ρήμα «ανεβαίνω» γίνεται ουσιαστικό, «η άνοδος», και το υποκείμενο «οι τιμές» γίνεται γενική, «των τιμών». Αυτό λέγεται ονοματοποίηση.
| Πρόταση | Ονοματική φράση |
|---|---|
| Το σχολείο κλείνει. | το κλείσιμο του σχολείου |
| Ο δήμος αποφάσισε. | η απόφαση του δήμου |
| Ο ποταμός πλημμύρισε. | η πλημμύρα του ποταμού |
| Προστατεύουμε τα δάση. | η προστασία των δασών |
Η ονοματοποίηση κάνει τον λόγο πυκνό και απρόσωπο. Γι' αυτό τη βρίσκεις σε τίτλους, ανακοινώσεις και επιστημονικά κείμενα. Το ίδιο την κάνει και δύσκολη όταν τη στοιβάζεις: «η απόφαση για την επίσπευση της ολοκλήρωσης της ανακαίνισης του σχολείου» είναι μία ονοματική φράση που ο αναγνώστης πρέπει να ξεμπλέξει. Στις δικές σου εκθέσεις, μία ονοματοποίηση ανά πρόταση συνήθως φτάνει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τις ονοματικές φράσεις και την κεφαλή τους: «Ο νέος προπονητής της ομάδας έδωσε στους παίκτες ένα πρόγραμμα με ασκήσεις.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Κάνε τίτλο ειδήσεων με ονοματοποίηση: «Ο δήμος αποφάσισε να ανακαινίσει την παλιά αγορά.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις μια ονοματική φράση μέσα στην πρόταση και την κεφαλή της, το ουσιαστικό γύρω από το οποίο χτίζεται.
- Να ξεχωρίζεις τους προσδιορισμούς της: επιθετικό, γενική, παράθεση και εμπρόθετο προσδιορισμό.
- Να εξηγείς τι αλλάζει όταν ο επιθετικός μπαίνει μετά το ουσιαστικό με δεύτερο άρθρο.
- Να μετατρέπεις μια πρόταση σε ονοματική φράση (ονοματοποίηση), όπως «οι τιμές ανέβηκαν» → «η άνοδος των τιμών».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.