Συνδετικά ρήματα και κατηγορούμενο
Είμαι, γίνομαι, φαίνομαι: ρήματα που δεν κάνουν, αλλά λένε τι είναι κάποιος.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα συνδετικά ρήματα, και να ξεχωρίζεις πότε το ίδιο ρήμα είναι συνδετικό και πότε όχι.
- Να βρίσκεις το κατηγορούμενο σε όλες τις μορφές του: επίθετο, ουσιαστικό, αντωνυμία, αριθμητικό, μετοχή, γενική.
- Να ξεχωρίζεις το κατηγορούμενο του υποκειμένου από το κατηγορούμενο του αντικειμένου.
- Να βάζεις το κατηγορούμενο στη σωστή πτώση όταν η πρόταση γίνεται από ενεργητική παθητική.
Ρήματα που δεν κάνουν τίποτα
Από την Ε΄ Δημοτικού ξέρεις ότι μερικά ρήματα δεν λένε ενέργεια, αλλά συνδέουν το υποκείμενο με μια λέξη που λέει τι ή πώς είναι: «Ο ουρανός είναι γκρίζος». Το ρήμα λέγεται συνδετικό και η λέξη κατηγορούμενο.
Εδώ θα δεις τρία πράγματα που δεν είδες τότε: ότι τα συνδετικά ρήματα είναι περισσότερα και πιο ύπουλα απ' όσο φαίνεται, ότι το κατηγορούμενο παίρνει πολλές μορφές, και ότι υπάρχει κατηγορούμενο και για το αντικείμενο.
Ο Καβάφης δίνει ένα παράδειγμα σε έναν από τους πιο γνωστούς στίχους της νέας ελληνικής ποίησης:
Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη, να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος
— Κ. Π. Καβάφης, «Ιθάκη» (1911)
Υποκείμενο: «ο δρόμος». Ρήμα: το «είναι», κρυμμένο μέσα στο «νάναι» (= να είναι), όπως το έγραφε ο ποιητής. Κατηγορούμενο: «μακρύς». Σε ονομαστική, αρσενικό, ενικός, όπως ο δρόμος. Και έρχεται πριν από το υποκείμενο: η σειρά των λέξεων αλλάζει, η σχέση όχι.
Τα συνδετικά ρήματα
| Ρήμα | Παράδειγμα |
|---|---|
| είμαι | Η θάλασσα είναι ήρεμη. |
| γίνομαι | Η κάμπια έγινε πεταλούδα. |
| φαίνομαι | Ο σκύλος φαίνεται κουρασμένος. |
| μοιάζω | Το σπίτι μοιάζει εγκαταλειμμένο. |
| μένω, παραμένω | Το ταμείο έμεινε άδειο. |
| λέγομαι, ονομάζομαι | Το χωριό λέγεται Πάπιγκο. |
| εκλέγομαι, διορίζομαι, ανακηρύσσομαι | Η Ελένη εκλέχτηκε πρόεδρος. |
| θεωρούμαι, αποδεικνύομαι | Η λύση αποδείχτηκε σωστή. |
Πρόσεξε την τελευταία ομάδα: εκλέγομαι, διορίζομαι, θεωρούμαι, ονομάζομαι. Είναι παθητικοί τύποι ρημάτων (εκλέγω, θεωρώ, ονομάζω) που θα τα ξαναβρείς παρακάτω, στο κατηγορούμενο του αντικειμένου.
Οι μορφές του κατηγορουμένου
Το κατηγορούμενο δεν είναι πάντα επίθετο.
| Μορφή | Παράδειγμα |
|---|---|
| επίθετο | Η ταινία ήταν συναρπαστική. |
| ουσιαστικό | Ο αδερφός μου είναι μηχανικός. |
| αντωνυμία | Αυτό το μπουφάν είναι δικό μου. |
| αριθμητικό | Στην ομάδα είμαστε έντεκα. |
| μετοχή | Η πόρτα του μαγαζιού είναι κλειδωμένη. |
| γενική | Το ποδήλατο είναι της Ελένης. |
Η τελευταία μορφή ξενίζει: η γενική «της Ελένης» στο «το ποδήλατο της Ελένης» είναι προσδιορισμός, αλλά στο «το ποδήλατο είναι της Ελένης» είναι κατηγορούμενο. Η διαφορά είναι πάλι το ρήμα που μπαίνει στη μέση.
Συμφωνία. Όταν το κατηγορούμενο είναι επίθετο, μετοχή ή αντωνυμία, συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος, αριθμό και πτώση: «οι πόρτες ήταν ανοιχτές». Όταν είναι ουσιαστικό, κρατάει το δικό του γένος και αριθμό και συμφωνεί μόνο στην πτώση: «Η Ελένη είναι γιατρός», «Τα παιδιά είναι η χαρά μας».
Κατηγορούμενο και στο αντικείμενο
Διάβασε:
- Οι συμμαθητές της εξέλεξαν τη Δανάη πρόεδρο.
- Θεωρώ τον Άρη ικανό.
- Η είδηση έκανε τη γιαγιά χαρούμενη.
Εδώ δεν υπάρχει συνδετικό ρήμα. Υπάρχει ρήμα με αντικείμενο, και μια δεύτερη λέξη που λέει τι είναι ή τι γίνεται το αντικείμενο: η Δανάη = πρόεδρος, ο Άρης = ικανός, η γιαγιά = χαρούμενη. Αυτή η λέξη λέγεται κατηγορούμενο του αντικειμένου, και είναι σε αιτιατική, όπως το αντικείμενο.
Τέτοια ρήματα είναι: εκλέγω, διορίζω, ονομάζω, θεωρώ, κάνω, βρίσκω, ανακηρύσσω.
Όταν η πρόταση γίνει παθητική, το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο, και το κατηγορούμενό του το ακολουθεί στην ονομαστική:
| Ενεργητική | Παθητική |
|---|---|
| Εξέλεξαν τη Δανάη πρόεδρο. (αιτιατική) | Η Δανάη εκλέχτηκε πρόεδρος. (ονομαστική) |
| Θεωρούν τον Άρη ικανό. | Ο Άρης θεωρείται ικανός. |
Γι' αυτό το «εκλέγομαι» και το «θεωρούμαι» είναι στη λίστα των συνδετικών.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τα κατηγορούμενα και τι περιγράφει το καθένα: «Ο Αλέξης φάνηκε ήρεμος, αλλά οι φίλοι του τον βρήκαν αγχωμένο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρώτη πρόταση: ρήμα «φάνηκε», συνδετικό. Το «ήρεμος» λέει πώς ήταν ο Αλέξης: κατηγορούμενο του υποκειμένου, σε ονομαστική.
Δεύτερη πρόταση: ρήμα «βρήκαν», με υποκείμενο «οι φίλοι του» και αντικείμενο «τον» (τον Αλέξη).
Το «αγχωμένο» λέει σε τι κατάσταση βρήκαν τον Αλέξη: κατηγορούμενο του αντικειμένου, σε αιτιατική, όπως το «τον».
Παράδειγμα 2
Κάνε παθητική την πρόταση «Οι κριτές ανακήρυξαν την ταινία καλύτερη της χρονιάς.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το αντικείμενο «την ταινία» γίνεται υποκείμενο: «Η ταινία».
Το ρήμα γίνεται παθητικό: «ανακηρύχτηκε». Οι κριτές γίνονται ποιητικό αίτιο: «από τους κριτές».
Το κατηγορούμενο «καλύτερη» ακολουθεί την ταινία στην ονομαστική. Ακούγεται ίδιο, αλλά τώρα είναι κατηγορούμενο του υποκειμένου.
«Η ταινία ανακηρύχτηκε καλύτερη της χρονιάς από τους κριτές.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες το συνδετικό ρήμα και το κατηγορούμενο: «Μετά τη βροχή ο κήπος φαίνεται καταπράσινος.»
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα συνδετικά ρήματα, και να ξεχωρίζεις πότε το ίδιο ρήμα είναι συνδετικό και πότε όχι.
- Να βρίσκεις το κατηγορούμενο σε όλες τις μορφές του: επίθετο, ουσιαστικό, αντωνυμία, αριθμητικό, μετοχή, γενική.
- Να ξεχωρίζεις το κατηγορούμενο του υποκειμένου από το κατηγορούμενο του αντικειμένου.
- Να βάζεις το κατηγορούμενο στη σωστή πτώση όταν η πρόταση γίνεται από ενεργητική παθητική.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.