Οι πτώσεις και τι δουλειά κάνουν
Ονομαστική, γενική, αιτιατική: η ίδια λέξη σε άλλη θέση λέει άλλο πράγμα.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις ποια δουλειά κάνει ένα ουσιαστικό στην πρόταση από την πτώση και τη θέση του.
- Να ξεχωρίζεις γενική κτητική, υποκειμενική, αντικειμενική και διαιρετική.
- Να αναγνωρίζεις την αιτιατική που δεν είναι αντικείμενο, αλλά δείχνει χρόνο ή ποσό.
- Να γράφεις σωστά την κλητική και να τη χωρίζεις με κόμμα.
Μία λέξη, πολλές θέσεις
Από τη Γ΄ Δημοτικού ξέρεις τις τέσσερις πτώσεις και την ερώτηση της καθεμιάς: ποιος; (ονομαστική), τίνος; (γενική), ποιον; (αιτιατική), και η κλητική για να φωνάξεις κάποιον. Ξέρεις επίσης ότι το υποκείμενο είναι σε ονομαστική και το αντικείμενο σε αιτιατική.
Τώρα δες την ίδια λέξη σε πέντε προτάσεις:
- Η νύχτα έπεσε γρήγορα.
- Αγαπώ τη νύχτα.
- Τη νύχτα ακούγονται τα τζιτζίκια.
- Τα αστέρια της νύχτας φαίνονται από την ταράτσα.
- Ο ουρανός έγινε νύχτα.
Στην 1 η «νύχτα» είναι υποκείμενο. Στη 2 αντικείμενο. Στην 3 είναι πάλι αιτιατική, αλλά δεν είναι αντικείμενο: λέει πότε. Στην 4 προσδιορίζει ένα άλλο ουσιαστικό. Στην 5 είναι ονομαστική, αλλά δεν είναι υποκείμενο: είναι κατηγορούμενο.
Τι δουλειές κάνει κάθε πτώση
| Πτώση | Δίπλα σε ρήμα | Δίπλα σε ουσιαστικό |
|---|---|---|
| Ονομαστική | υποκείμενο (Ο σκύλος γαβγίζει), κατηγορούμενο υποκειμένου (Ο Μάκης είναι φοιτητής) | παράθεση σε ονομαστική (ο Μάκης, ο γείτονας, …) |
| Γενική | έμμεσο αντικείμενο, κυρίως με αντωνυμία (Του έγραψα), χρόνος σε σταθερές εκφράσεις (του χρόνου) | προσδιορισμός: κτητική, υποκειμενική, αντικειμενική, διαιρετική… |
| Αιτιατική | άμεσο αντικείμενο (Βλέπω τη θάλασσα), κατηγορούμενο αντικειμένου, χρόνος (Την Κυριακή φεύγουμε), ποσό ή μέτρο (Περπατήσαμε δύο ώρες) | μετά από πρόθεση (το σπίτι με την αυλή) |
| Κλητική | προσφώνηση: Γιώργο, έλα! | — |
Δύο σειρές αυτού του πίνακα είναι καινούριες για σένα: η γενική δίπλα σε ουσιαστικό, που δεν είναι πάντα «τίνος», και η αιτιατική που δεν είναι αντικείμενο.
Η γενική δίπλα σε ουσιαστικό
Στο Δημοτικό η γενική ήταν σχεδόν πάντα κτητική: το σπίτι του παππού, τίνος είναι; Δες όμως αυτές:
- ο ερχομός του φίλου μου
- η προστασία του περιβάλλοντος
- ένα κομμάτι της πίτας
Το περιβάλλον δεν «έχει» την προστασία. Ο φίλος δεν «έχει» τον ερχομό. Για να δεις τι κάνει η γενική, κάνε την ονοματική φράση πρόταση. Το ουσιαστικό γίνεται ρήμα, και κοιτάς τι γίνεται η γενική.
| Φράση | Ως πρόταση | Η γενική έγινε | Λέγεται |
|---|---|---|---|
| το ποδήλατο του Άρη | ο Άρης έχει ποδήλατο | αυτός που κατέχει | κτητική |
| ο ερχομός του φίλου μου | ο φίλος μου ήρθε | υποκείμενο | υποκειμενική |
| η προστασία του περιβάλλοντος | προστατεύουμε το περιβάλλον | αντικείμενο | αντικειμενική |
| ένα κομμάτι της πίτας | ένα κομμάτι από την πίτα | το όλο, από το οποίο παίρνουμε μέρος | διαιρετική |
Υπάρχουν κι άλλες, όπως η γενική της ιδιότητας («ένα παιδί δέκα χρονών», «ύφασμα πρώτης ποιότητας»), αλλά αυτές οι τέσσερις είναι οι πιο συχνές.
Η αιτιατική που δεν είναι αντικείμενο
Το αντικείμενο απαντά στο «ποιον; τι;» μετά από μεταβατικό ρήμα. Κάποιες αιτιατικές όμως απαντούν σε άλλη ερώτηση:
- Πότε; «Την Κυριακή πάμε εκδρομή.» «Κάθε πρωί τρέχει στην παραλία.»
- Πόσο κράτησε; «Περιμέναμε δύο ώρες.» «Έβρεχε όλη τη νύχτα.»
- Πόσο; «Η βαλίτσα ζυγίζει είκοσι κιλά.» «Περπατήσαμε δέκα χιλιόμετρα.»
Αυτές λειτουργούν σαν επιρρήματα: μπορείς να βάλεις στη θέση τους ένα «τότε», «πολύ», «τόσο». Γι' αυτό λέγονται επιρρηματικοί προσδιορισμοί σε αιτιατική. Ο έλεγχος είναι το ρήμα: το «πάμε», το «περιμέναμε», το «ζυγίζει» δεν «κάνουν» κάτι στην Κυριακή, στις ώρες ή στα κιλά.
Πρόσεξε τη διαφορά: «Περάσαμε ωραία την Κυριακή» (πότε;) και «Περιμένω πώς και πώς την Κυριακή» — εδώ η Κυριακή είναι αυτό που περιμένω (τι περιμένω;), άρα αντικείμενο.
Η κλητική
Με την κλητική φωνάζεις ή προσφωνείς κάποιον. Δεν είναι κομμάτι της σύνταξης της πρότασης, γι' αυτό τη χωρίζεις πάντα με κόμμα:
- «Μαρία, έλα να δεις!»
- «Σε ευχαριστώ, Μαρία.»
- «Σε ευχαριστώ, Μαρία, για όλα.»
Στα αρσενικά σε -ος η κλητική αλλάζει κατάληξη: «Κύριε Παπαδόπουλε», «Γιώργο», «φίλε μου». Στα περισσότερα άλλα ουσιαστικά μοιάζει με την ονομαστική ή την αιτιατική, και μόνο το κόμμα και το νόημα την ξεχωρίζουν. Σύγκρινε: «Μαρία, φύγε» (της μιλάς) και «Η Μαρία φεύγει» (μιλάς για αυτήν).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τη δουλειά κάθε ουσιαστικού: «Το καλοκαίρι η Ελένη διάβασε τρία βιβλία για την εξερεύνηση του διαστήματος.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Γράψε με γενική αντικειμενική την πρόταση «Οι μαθητές καθάρισαν την παραλία.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις ποια δουλειά κάνει ένα ουσιαστικό στην πρόταση από την πτώση και τη θέση του.
- Να ξεχωρίζεις γενική κτητική, υποκειμενική, αντικειμενική και διαιρετική.
- Να αναγνωρίζεις την αιτιατική που δεν είναι αντικείμενο, αλλά δείχνει χρόνο ή ποσό.
- Να γράφεις σωστά την κλητική και να τη χωρίζεις με κόμμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.